د. کامەران ئەبابەکر خۆشناو
نووسەر و مامۆستای زانکۆ,
هەولێر
———————————-
دەقی شیعرەکە:
دووساڵە لەوبەندەری تەمومژەدا
لەوبەردەرگای ئاوابووندا چاوەڕوانی تۆم…
چاوەڕێبووم بۆنی زولفت پێش خۆت بگات
چاوەڕێبووم یاری بە قلیشانی بنی پێت بكەم…
چاولەدەری ئەوەبووم یاری بە باوەش
لەگەڵ سەمای گەڵاوەریوی ئەو بن نزارە
ڕووساردە بكەی
كەچی تۆ هەرجارەو بە جۆرێ دەرگای دڵم
دەهەژینی
جارێك بۆنت دەگات و خۆت ناگەیت
جارێك هەناسەی گەرمت دەگات
سپییە ڕۆژەكان …
لەناو سپییەتی ڕۆحی خۆیان ونت دەكەن
جارێك وەكو گەزۆ و سووسكە لە سێنی
ئاسمانەكان دەكەویتە خوارەوە
دەنگی سێنی دێت
گەزۆی ئەو گۆیانە نایەت
جاری وایە من سەرخەوێكم نەلەقاندووە كەچی تۆ درازینكا دەرێ دەردێنی و بەبێ سڵاو دەڕۆی
من شێت وشەیداای خدری زیندەی ناو تۆ نیم تا لەسێبەری حەكایەتە خێر لەخۆنەدیوەكان شی ببمەوە
تۆ هەرجارێك بەتەجەلییەك شكۆفە دەكەیت
ئەوجارەت لەهەموو جاران خێراتربوو
هەرچی لەو هەیوانە هەبوو هەمووت بەعەبای ڕۆژەیاخییەكان بن بزركرد
من دووساڵە چاوەڕێم كردی
تۆ بایی غەمزەیەك نەوەستای
من دووساڵە خوێنی خۆم بۆ لەكاسە كردی
كەچی تۆبایی دەست نوێژێكی ڕندە ڕووسوورەدڵ بێدارەكان نەمایتەوە…. (شێروان ئیبراهیم)
شرۆڤە و ڕاڤەی دەقەکە:
تەوەرەی یەكەم:
ڕەخنەی دەرونشیكاریی: بنەما و ئامانجەكان:
ڕەخنەی دەرونشیكاری (Psychoanalytic Criticism) یەكێكە لە ڕێبازە گرنگەكانی تیۆری ئەدەبی، كە بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە بیردۆزی دەرونشیكاریی سیگمۆند فرۆید (Sigmund Freud) دەبەستێت. ئەم ڕێبازە هەوڵدەدات تێگەیشتنێكی قووڵتر بۆ بەرهەمی ئەدەبی، نووسەر، یان كارەكتەرەكان پەیدا بكات لە ڕێگەی شیكردنەوەی لایەنە ناشیار و سەركوتكراوەكانی دەروونی مرۆڤەوە. بنەما سەرەكییەكانی ڕەخنەی دەرونشیكاریی بنەمای سەرەكی ئەم میتۆدە ڕەخنەییەیە لەسەر پێكهاتەی دەروونی مرۆڤە، كە فرۆید دابەشی دەكات بۆ سێ بەشی سەرەكی:
بەشە دەروونییە بە (ئەو- Id-ئاید) ناو دەبات، و ڕۆڵی بەشی ناوشیاری و نائاگایی دەروونە، سەرچاوەی هەموو ئارەزوو و پاڵنەرە سەرەتاییەكانە (وەك سێكس و توندوتیژی). بەپێی بنەمای چێژ (Pleasure Principle) كار دەكات و داوای تێركردنی دەستبەجێی ئارەزووەكان دەكات. بەشی دوووەمی (من- Ego- ئیگۆ)یە و بەشی ناوەندی دەروونە، كە لەگەڵ واقیعدا و بەپێی بنەمای واقیع (Reality Principle) كار دەكات و هەوڵدەدات ئارەزووەكانی (ئاید- من) بە شێوەیەكی گونجاو و قبوڵكراو لەگەڵ كۆمەڵگەدا تێر بكات. بەشی سێیەمی (سەروو- من- Superego- سوپەرئیگۆ)یە و بەشی ویژدان و بەها ئەخلاقییە و ڕەوشتییەكانە. نوێنەرایەتی یاسا و ڕێسا كۆمەڵایەتییەكان و باوكانەكان دەكات. هەوڵدەدات من-ئیگۆ ناچار بكات بە شێوەیەكی ئەخلاقی ڕەفتار بكات نەك واقیعی. هەروەها چەمكی نائاگایی (Unconscious) بەردی بناغەی ئەم ڕێبازەیە. نائاگایی ئەو كۆگا و عەمبارەیە، هەموو بیرەوەری، ئارەزوو، و پاڵنەرە سەركوتكراوەكان (Repressed) لەخۆدەگرێت ،كە زۆر ئازار بەخش بوون بۆ ئەوەی لە ئاستی هۆشیارییدا بمێننەوە. بەرهەمی ئەدەبی وەك خەونێك سەیر دەكرێت، كە بەشێوەیەكی نائاگایی دەردەخات، بەڵام بە شێوەیەكی ڕەمزی و گۆڕاو.
– ئامانجەكانی ڕەخنەی دەرونشیكاریی:
ئامانجی سەرەكی ڕەخنەی دەرونشیكاریی بریتییە لە:
1.دۆزینەوەی واتای شاراوە (Latent Meaning): شیكردنەوەی ڕەمز و وێنە ئەدەبییەكان بۆ دۆزینەوەی ئەو واتایە دەروونییە قووڵەی، كە لەژێر ڕووكەشی دەقەكەدا حەشار دراوە.
2.شیكردنەوەی دەروونی كارەكتەرەكان: تێگەیشتن لە پاڵنەرە ناشیارەكانی كارەكتەرەكان و ڕەفتارەكانیان لە ڕێگەی چەمكەكانی وەك گرێی ئۆدیپ (Oedipus Complex) یان میكانیزمەكانی بەرگری Defense Mechanisms)).
3.شیكردنەوەی دەروونی نووسەر: هەندێكجار ڕەخنەكە ئاڕاستەی دەروونی نووسەر دەكرێت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن ژیانی تایبەتی و گرێ دەروونییەكانی لە بەرهەمەكەیدا ڕەنگی داوەتەوە (بەڵام ئەمە كەمتر باوە لە ڕەخنەی نوێدا).
تەوەرەی دووەم:
شیكردنەوەی دەقەكە بەپێی بنەماكانی ڕەخنەی دەرونشیكاریی:
لەم سۆنگەیەوە تیشك دەخەینە سەر دەقەكە و وەك خەونێك كە ڕەمز و ئاماژەی ئائاگایی تێدایە، (بەتایبەتی لە ڕوانگەی ئارەزووە سەركوتكراوەكان و ململانێی نێوان ئاید و ئیگۆ و سوپەرئیگۆ).
بەگشتی شیكردنەوەی دەقەكە بەپێی بنەما دەرونشیكاریی بریتییە لە مۆنۆلۆگێكی شیعری یان پەخشانێكی شیعریی، كە پڕە لە چاوەڕوانی، ئازار، خەم، و ململانێی دەروونیی. كارەكتەری قسەكەر، (كە دەتوانیین بە ئیگۆی دەقەكە دایبنێین) لە دۆخێكی نائارامیدایە و بەردەوام لە ململانێدایە لەگەڵ واقیعێكی نائومێدكەر و ئارەزوویەكی سەركوتكراو (تێرنەكراو و پشتگوێخراو)، وەك:
1: ڕەمزی شوێن و كات: دۆخی ئائاگایی و سەركوتكردن:
دووساڵە لەوبەندەری تەمومژەدا
لەوبەردەرگای ئاوابووندا چاوەڕوانی تۆم..
دووساڵە: ئەم ماوە درێژە (دووساڵ) ئاماژەیە بۆ سەركوتكردنێكی درێژخایەن (Chronic Repression). ئارەزووی گەیشتن بە “تۆ” (كە ڕەمزی ئارەزوویەكی سەرەتایی و ئایدییە) بۆ ماوەیەكی زۆر لە ئاستی ناشیاردا ماوەتەوە و نەیتوانیوە بێتە دی.
بەندەری تەمومژە: بەندەر شوێنی گەیشتن و دابڕانە، بەڵام تەمومژەكە ڕەمزی ناڕوونی و نادیاری (Ambiguity and Uncertainty)یە لە دەرووندا. ئەمە دەتوانرێت وەك دۆخی ناشیاری و نائاگایی سەیر بكرێت، كە تێیدا ئارەزووەكان بە ڕوونی دەرناكەون، یان وەك دۆخێكی دەروونی كە ئیگۆ ناتوانێت بە ئاسانی واقیعەكە ببینێت و بڕیاری دروست بدات.
بەردەرگای ئاوابوون: ئاوابوون ڕەمزی كۆتایی، ونبوون، یان مەرگە. چاوەڕوانی لە بەردەرگای ئاوابووندا ئاماژەیە بۆ ترسی كۆتاییهاتن یان نائومێدی قووڵ لە تێركردنی ئارەزووەكە. ئەمە دەتوانێت ململانێی نێوان ئاید (كە چێژی دەستبەجێی دەوێت) و ئیگۆ (كە دەزانێت واقیعەكە بەرەو كۆتایی دەڕوات) پیشان بدات.
2: ئارەزووی سەرەتایی و ڕەمزی جەستەیی: پاڵنەرەكانی ئاید:
چاوەڕێبووم بۆنی زولفت پێش خۆت بگات
چاوەڕێبووم یاری بە قلیشانی بنی پێت بكەم…
بۆنی زولف: بۆن یەكێكە لە هەستە سەرەتاییەكان، كە پەیوەستە بە یادەوەری و پاڵنەرە سێكسییە سەرەتاییەكانەوە. گەیشتنی بۆنەكە پێش خۆی، ئاماژەیە بۆ ئارەزووی تێركردنی هەستی (Sensory Gratification) كە تایبەتمەندی ئایدە.”تۆ” لێرەدا وەك بابەتی ئارەزوو (Object of Desire) دەردەكەوێت.
یاری بە قلیشانی بنی پێت بكەم: ئەم دێرە زۆرترین ڕەمزی دەرونشیكاری هەڵدەگرێت.
بنی پێ: لە شیكردنەوەی دەرونشیكارییدا، بەشەكانی جەستە دەتوانن ڕەمزی سێكسی بن. بنی پێ، بەتایبەتی قلیشانەكەی، دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ برینداربوون یان لایەنێكی شاراوە و لاوازی “تۆ”.
یاریكردن بە قلیشان: ئەمە دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ ئارەزووی كۆنترۆڵكردن یان گەڕان بەدوای لایەنە ئازاربەخشەكانی بابەتی ئارەزوو. هەروەها، دەتوانرێت وەك فێتیشیزم (Fetishism) شیكرێتەوە، كە تێیدا ئارەزووی سێكسی ئاڕاستەی بەشێكی دیاریكراوی جەستە دەكرێت نەك تەواوی كەسەكە. ئەمە بە تەواوی پاڵنەرێكی ئایدییە، كە بەدوای چێژێكی تایبەت و سەرەتاییدا دەگەڕێت.
3: ململانێی ئیگۆ و واقیع: میكانیزمەكانی بەرگری چاو:
لەدەری ئەوەبووم یاری بە باوەش
لەگەڵ سەمای گەڵاوەریوی ئەو بن نزارە ڕووساردە بكەی.
یاری بە باوەش لەگەڵ سەمای گەڵاوەریو: گەڵاوەریو ڕەمزی تێپەڕبوونی كات، خەم، و لەناوچوونە. “تۆ” لەبری گەیشتن، خەریكی “یاری بە باوەش”ە لەگەڵ ئەم لەناوچوونە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە؛ كە ئیگۆی قسەكەر واقیعەكە دەبینێت: “تۆ” لەبەردەستدا نییە و خەریكی شتێكی دیكەیە، كە پەیوەندی بە خەم و كۆتاییەوە هەیە.
ڕووساردە بكەی: ئەمە ئاماژەیە بۆ ڕەتكردنەوە (Rejection). ئیگۆ لە ڕێگەی ئەم دێرەوە هەوڵدەدات واقیعەكە قبوڵ بكات، كە “تۆ” سارد و بێ هەستە. ئەم قبوڵكردنە ناچارییە دەتوانرێت وەك میكانیزمێكی بەرگری سەیر بكرێت، بەتایبەتی عەقڵانی كردنەوە (Rationalization) یان سەركوتكردن (Repression)ی ئازاری ڕەتكردنەوەكە.
4: دۆخی نائارامی و گۆڕانی بابەتی ئارەزوو:
كەچی تۆ هەرجارەو بە جۆرێ دەرگای دڵم دەهەژینی
جارێك بۆنت دەگات و خۆت ناگەیت
جارێك هەناسەی گەرمت دەگات.
دەرگای دڵم دەهەژێنی: ئەمە نیشانەی دۆخێكی دەروونی نائارامە. “تۆ” وەك هێزێكی دەرەكی و نائارامكەر كار دەكات، كە هۆشیاری قسەكەر دەشڵەژێنێت.
بۆن و هەناسەی گەرم: ئەمە گەیشتنێكی نیوەناچڵە. تەنها بەشێك لە ئارەزووەكە تێر دەكرێت (بۆن، هەناسە)، بەڵام تەواوی بابەتی ئارەزوو (خۆت) ناگات. ئەمە دەبێتە هۆی نائومێدی و مانەوە لە دۆخی چاوەڕوانییدا. لە ڕوانگەی دەرونشیكارییەوە، ئەمە دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ جێگرتنەوە، كە تێیدا ئارەزووی سەرەكی (گەیشتن بە “تۆ”) دەگوازرێتەوە بۆ شتێكی جێگرەوە (بۆن، هەناسە).
5: ڕەمزی سپییەتی و ونبوون: هەڵهاتن لە واقیع :
سپییە ڕۆژەكان …
لەناو سپییەتی ڕۆحی خۆیان ونت دەكەن.
سپییە ڕۆژەكان: سپییەتی لێرەدا ڕەمزی بەتاڵی، سڕبوون، یان نەبوونی ڕەنگ و ژیانە. ئەمە دەتوانێت دۆخێكی دەروونی بێزاری و سڕبوونی هەستەكان پیشان بدات.
لەناو سپییەتی ڕۆحی خۆیان ونت دەكەن: ئەمە ئاماژەیە بۆ ونبوون و تواندنەوەی بابەتی ئارەزوو لە واقیعێكی سارد و بێ ڕۆحدا. ئیگۆ هەست دەكات، كە “تۆ” لەلایەن واقیعەوە (ڕۆژە سپییەكان) سەركوت كراوە یان ون كراوە.
6: گەزۆ و سووسكە: ڕەمزی گەڕانەوە بۆ سەرەتا:
جارێك وەكو گەزۆ و سووسكە
لە سێنی ئاسمانەكان دەكەویتە خوارەوە
دەنگی سێنی دێت
گەزۆی ئەو گۆیانە نایەت
گەزۆ و سووسكە: ئەم دوو شتە زۆر جیاوازن. گەزۆ (شیرینییەكە) ڕەمزی چێژ و شیرینییە (پاڵنەری ئاید). سووسكە (مێروو) ڕەمزی بچووكی، بێ بایەخی، یان ترسە.
كەوتنە خوارەوە لە سێنی ئاسمانەكان: ئاسمان ڕەمزی باڵایی و شكۆمەندییە. كەوتنە خوارەوەی گەزۆ و سووسكە لەوێوە، ئاماژەیە بۆ دابەزینی بابەتی ئارەزوو لە ئاستێكی باڵاوە بۆ ئاستێكی نزم و واقیعی.
دەنگی سێنی دێت، گەزۆی ئەو گۆیانە نایەت: ئەمە دووبارە جەختكردنەوەیە لەسەر گەیشتنی نیوەناچڵ. تەنها دەنگەكە (ڕووكەشەكە) دەگات، بەڵام چێژە سەرەكییەكە (گەزۆ) ناگات. ئەمە ململانێی نێوان ئیگۆ (كە دەنگەكە دەبیستێت و بە واقیع قبوڵی دەكات) و ئاید (كە بەدوای چێژە تێركەرەكەدا دەگەڕێت) پیشان دەدات.
7: خەو و ڕۆیشتن: ڕەتكردنەوەی ئارەزوو:
جاری وایە من سەرخەوێكم نەلەقاندووە
كەچی تۆ درازینكا دەرێ دەردێنی و بەبێ سڵاو دەڕۆی
سەرخەو نەلەقاندن: قسەكەر لە دۆخێكی هۆشیاری و چاوەڕوانی تەواودایە.
درازینكا دەرێ دەردێنی و بەبێ سڵاو دەڕۆی: “درازینكا” (كە دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ شتێكی درێژ و تیژ یان شتێكی نادیار) لێرەدا ڕەمزی كردارێكی كتوپڕ و بێبەزەییانەیە.
ڕۆیشتن بەبێ سڵاو، بە تایبەتی لە كاتێكدا قسەكەر لەوپەڕی ئامادەییدایە، نیشانەی ڕەتكردنەوەیەكی توند و بێڕێزانەیە. ئەمە دەبێتە هۆی برینداربوونی ئیگۆ و دروستبوونی گرێیەكی دەروونی نوێ.
8: ڕەتكردنەوەی ئایدیالیزەكردن: ململانێی سوپەرئیگۆ:
من شێت وشەیدای خدری زیندەی ناو تۆ نیم
تا لەسێبەری حەكایەتە خێر لەخۆنەدیوەكان شی ببمەوە.
خدری زیندە: خدر ڕەمزی نەمری، پیرۆزی، و ئایدیالیزەكردنە. قسەكەر لێرەدا بە شێوەیەكی هۆشیارانە (ئیگۆ) ڕەتیدەكاتەوە، كە “تۆ” بكاتە بتێكی پیرۆز و نەمری
حەكایەتە خێر لەخۆنەدیوەكان: ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەنجامە خراپەكانی ئایدیالیزەكردن.
شیبوونەوە: قسەكەر نایەوێت لەناو ئایدیالیزەكردنی “تۆ”دا بتوێتەوە. ئەم دێرە نیشانەی هەوڵدانی ئیگۆیە بۆ ڕزگاربوون لە ژێر دەسەڵاتی سوپەرئیگۆیەكی توند، كە داوای ملكەچبوون بە ئایدیالە باڵاكان دەكات. ئیگۆ لێرەدا هەوڵدەدات سەربەخۆیی خۆی ڕابگەیەنێت.
٩. شكۆفەكردنی تەجەللی و كاولكاری:
تۆ هەرجارێك بەتەجەلییەك شكۆفە دەكەیت
ئەوجارەت لەهەموو جاران خێراتربوو
هەرچی لەو هەیوانە هەبوو
هەمووت بەعەبای ڕۆژەیاخییەكان بن بزركرد.
تەجەللی و شكۆفەكردن: “تۆ” وەك هێزێكی گەورە و خودایی دەردەكەوێت. ئەمە نیشانەی باڵایی بابەتی ئارەزووە لە دەروونی قسەكەردا.
هەرچی لەو هەیوانە هەبوو هەمووت بەعەبای ڕۆژەیاخییەكان بن بزركرد: ئەمە ڕەمزی كاولكاری و سڕینەوەی واقیعە. گەیشتنی “تۆ” (یان تەجەللییەكەی) ئەوەندە بەهێزە، كە هەموو شتێكی تری ژیانی قسەكەر (هەیوانەكە) دەسڕێتەوە. ئەمە دەتوانرێت وەك سەركەوتنی كاتیی ئاید سەیر بكرێت، كە بەهۆی گەیشتن بە چێژێكی كتوپڕ، هەموو یاسا و ڕێساكانی ئیگۆ و سوپەرئیگۆ تێكدەشكێنێت.
10: كۆتایی: ئازاری سەركوتكردن و ناتێركردن:
من دووساڵە چاوەڕێم كردی
تۆ بایی غەمزەیەك نەوەستای
من دووساڵە خوێنی خۆم بۆ لەكاسە كردی
كەچی تۆبایی دەستنوێژێكی ڕندە ڕووسوورەدڵ بێدارەكان نەمایتەوە…
خوێنی خۆم بۆ لەكاسە كردی: ئەمە ڕەمزی قوربانیدانێكی گەورە و ئازارێكی زۆرە. ئیگۆ هەموو شتێكی خۆی بەخت كردووە بۆ تێركردنی ئارەزووەكەی.
بایی غەمزەیەك نەوەستای: ڕەتكردنەوەی كۆتایی.
بایی دەست نوێژێكی ڕندە ڕووسوورەدڵ بێدارەكان نەمایتەوە: ئەمە بەهێزترین دێری كۆتاییە و ئەوپەڕی بێمروتییە.
دەست نوێژ: ڕەمزی پاكبوونەوە و پیرۆزییە (پەیوەست بە سوپەرئیگۆ).
ڕووسوورەدڵ بێدارەكان: ڕەمزی پاكێتی و هۆشیاری ئەخلاقییە.
قسەكەر لێرەدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی، كە بابەتی ئارەزووەكەی (تۆ) ئەوەندە بێ بایەخە، شایەنی پاكبوونەوەی ئەخلاقی نییە. ئەمە هەوڵێكی كۆتایی ئیگۆیە بۆ پاراستنی خۆی لە ڕێگەی كەمكردنەوەی بەهای بابەتی ئارەزوو، بۆ ئەوەی بتوانێت لە ئازاری سەركوتكردن و ناتێركردن ڕزگاری بێت.
∎ بەگشتی پوختەی شیكردنەوە دەرونشیكارییانەی دەقەكە گوزارشت لە ململانێیەكی قووڵی دەروونی دەكات لە نێوان ئاید (كە بەدوای چێژی سەرەتایی و سێكسی دەگەڕێت، وەك بۆنی زولف و یاریكردن بە قلیشانی بنی پێ) و ئیگۆ (كە هەوڵدەدات لەگەڵ واقیعێكی نائومێدكەردا مامەڵە بكات، وەك چاوەڕوانی لە بەندەری تەمومژەدا) و سوپەرئیگۆ (كە لە كۆتاییدا بە ڕەتكردنەوەی ئایدیالیزەكردن و بەكارهێنانی ڕەمزی پاكبوونەوە دەردەكەوێت). دۆخی قسەكەر دۆخێكی نائارامی دەروونییە، كە بەهۆی سەركوتكردنی ئارەزووی سەرەتایی و گەیشتنی نیوەناچڵ بە بابەتی ئارەزوو دروست بووە.
