خوێندنهوهیهك بۆدهقی ( منم شاعیری شەپۆل شکێن)ی تاهیر مهابادی
سهردارقادر
شاعير و ڕەخنەگر، سلێمانی
……………………………………..
لە کارگەی بێدەنگیی نیشتماندا، تاهیر مەهابادی وەک ئەندازیارێکی بهئاگای یاخی دێته گۆ؛ دەستەکانی بە تۆزی تێکشکاندنی سنوورەکان کەوتوون و خەیاڵی بە ئاگرێک دەسوتێت کە ناوەکەی «یاخیبوون»ـە. ئەم دەقە تەنیا شیعرێک نییە بۆ خوێندنەوە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی بوونگەرایی و نەخشەیەکە بۆ چۆنیەتیی مانەوە لە جیهانێکدا کە داڕزانی دەسەڵات و شکستی بەها بەرزەکان، ڕووبەرەکەیان داگیر کردووە.
ڕەگەز و ڕێبازی شیعریی دەقەکە
ئەم دەقە سەر بە شیعری یاخیبوونی فەلسەفی و هێماگەرییە؛ بزووتنەوەیەک کە لە سنووری دڵداری و هەستی ئاسایی دەرباز دەبێت و دەچێتە ناو کایەی ڕەسەنایەتیی نەتەوەیییەوە. لە لایەکەوە کەڵک لە زمانی ڕەخنەیی و دژە-دەسەڵات وەردەگرێت، لە لایەکی ترەوە دەکەوێتە ناو قووڵاییی کەسەر و نامۆبوونی ناخی مرۆڤ بەسەر کاتدا
بۆچی تاهیر مەهابادی دەڵێت «منم شاعیری شەپۆلشکێن»؟
ئەم جۆرە لە خۆپێناسەکردنە، وێنەی وەستانەوەیەکە بەرامبەر ڕەوتی رووداوەکان:
-
شکاندنی شەپۆلی دەسەڵات:شەپۆل لە ئاستی فکریدا ئاماژەیە بۆ ناچاری و ڕێڕەوی سێڵاوێک کە هەموو شتێک بەلای خۆیدا دەبات (سیاسەت، نەریت، ستەم). شاعیر خۆی دەکاتە بەربەستێک لە بەردەم ئەم ڕەوتەدا.
-
یاخیبوون لە ئارامیی درۆینە:شەپۆلشکێن تەنیا ڕاگرتنی ئاو نییە، بەڵکو زەبرێکە بەرامبەر سەقامگیریی دەسەڵاتدارە خەڵکخەڵەتێنەکان («حیکمەتی بەتاڵی سەرۆکبوون»).
-
پڕۆسەی ڕاستکردنەوەی دادپەروەری: کاتێک شەپۆلەکانی زۆرداری پەنجەیان لە جەرگی دایکان دەبێتە جەنجەڕ، شاعیر وەک هێزێکی ڕاگر (شەپۆلشکێن) دەردەکەوێت تا گەرووی ڕاساوەکان و هیوای داپۆشراوی ژێر بەفر بپارێزێت.
ئیلهامی دەقەکە
دەقی مەهابادی لە دوو گۆڕەپانی دژبەیەکدا ئیلهام وەردەگرێت؛ لە گۆڕەپانی یەکەمدا: گڕە، بەردە، قەڵەمی تووڕەیە، و هەڵفڕینە بەسەر کۆت و زنجیرەکانی دەسەڵاتدا. لە گۆڕەپانی دووەمدا: بێدەنگییە، تێپەڕینی کاتە، گریان و ئاه هەڵکێشانە بۆ عەترێکی کۆن کە هێشتا بێتاوانیی خۆی لە بیر نەکردووە.
ئەم دوو جەمسەرە ، جەمسەری ڕاپەڕین و جەمسەری ناسکی ڕاستیی ئەم شاعیرە دروست دەکەن؛ مرۆڤێک کە لە قەڵاوە بەرەو دڵی چۆلەکەکان دەچێت و لە گەرووی پشکووتنەوە
فێری سەربەستی دەبێت.
ئەوەتا تاهیر لە دەسپێکی شیعرەکەیدا بەدهم ژانی یاخیبوون و مانیفێستی سەربەستییەوە دەڵێت:
من شاعیرێک دەدزمەوە
لە باڵی گڕ
هەستی سەر بە ئەتۆمی هەڵفڕین
شێعری دژ بە یاسای لاساری
گرژی روو بە پیت و پڵیتەکانی تاریکی
من شاعیرێک دەهۆنمەوە
قەڵافەتی قەڵایەکان
…….. لە شڕۆڤەی قەڵەمی دا
حیکمەتێکی بەتاڵە سەرۆک بوون
من شپڕێوی پیرەبابان
شیتاڵ شیتاڵ دەشوبهێنم
کە سەنیرەکان خووساوی پەشیمانە
من زایەڵەی پیرەدایکان
……. دەزرینگێنم
بە گازەندەی کۆزی چۆل
……..کە ئاوەدانی وەرینە
لە دەسپێکی ئەم هۆنراوەیەدا، تاهیر مەهابادی بە ڕاگەیاندنێکی بوونگەرایی دەست پێدەکات؛ شاعیر لێرەدا پێناسی شاعیربوون خۆی دەگۆڕێت و لە ئامرازێکی ساکاری ئاخاوتنەوە دەیکاتە هێزێکی چالاکی گەردوونی.
-
دزینەوەی شاعیر لە باڵی گڕ:لێرەدا پرۆسەی داهێنان تەنیا خەیاڵکردن نییە، بەڵکو کردارێکە لە ڕەگەزی ئەو ئەفسانە ئاگرینانەی کە ڕووناکی لە ناخی تەقینەوە و مەترسییەوە بۆ مرۆڤایەتی دەهێنن. تاهیر مەهابادی خۆی لە ناو ناخی گڕ و ئازاردا دەدزێتەوە؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە شیعرەکەی لە نووسینگەیەکی ئارامدا لەدایک نابێت، بەڵکو بەرهەمی ناخێکی بریندار و سووتاوە.
-
هەستی سەر بە ئەتۆمی هەڵفڕین و شێعری دژ بە یاسای لاساری: چەمکی «ئەتۆمی هەڵفڕین» ئاماژەیە بۆ تێکشکاندنی قورسی و گراناییی نەریت و واقیعی تاڵ. شیعر لێرەدا دەبێتە «دژە-یاسا»؛ ئەرکی شیعر گوێڕایەڵی نییە بەرامبەر یاسا دەستکردەکانی دەسەڵات یان نەریتی کۆمەڵایەتی، بەڵکو هەڵوەشاندنەوە و یاخیبوونە بەرامبەر ئەو تاریکییەی کە بەسەر کۆمەڵگەدا سەپێنراوە.
-
قەڵافەتی قەڵایەکان لە شڕۆڤەی قەڵەمدا: ململانێی هێز لە نێوان «قەڵا» (هێمای دەسەڵات، قایمی و ڕەقی) و «قەڵەم» (هێمای فکر و ئەندیشە). مەهابادی جەخت لەوە دەکاتەوە کە قەڵاکانی دەسەڵات چەندە گەورە و بەهەیبەت بن، لە ئاستی شڕۆڤە و ڕەخنەی قەڵەمی شاعیردا بچووک و هەڵوەشێنراون. فکر لە هێزی چەکداری قەڵاکان بەهێزتر دەردەکەوێت.
-
حیکمەتێکی بەتاڵە سەرۆک بوون… تا: ئاوەدانی وەرینە:لێرەدا دەقەکە دەچێتە ناو «فەلسەفەی دەسەڵات و پووچی». «سەرۆکبوون» و وەرگرتنی پلەوپاڵەی دنیایی وەک حیکمەتێکی بەتاڵ دەبینرێت، چونکە لێواوڵێوە لە دووڕوویی. لە بەرامبەردا، شاعیر دەچێتەوە ناو چینە پەراوێزخراوەکان—ئەو پیرەبابانەی لە ناو شپڕێویی مێژوودا شیتاڵ بوونەتەوە و ئەو پیرەدایکانەی زایەڵەی گازەندەیان لە کۆزی چۆڵدا دەزرینگێتەوە. شاعیر لێرەدا دەبێتە گۆڕەپانی دەنگی بێدەنگکراوەکان.
پاشان تاهیر بەرامبەر هەژموونی سەرکوتکاران و لەنێو قووڵایی زامەکانیهوه پڕبهدهم هاوار دەکات و دەڵێت:
نیمروودە نەمرەکان
بارەگایان بارگاوی لە مەرگ
پەنجەیان لە جەرگی دایکان …..جەنجەڕە
پەنجەرەکان کوێرکەن
با چاوی جاسووسان بسووتێ
بە نزوولەی زارۆیانی …. وەرزی نزگرە
بارانێک بە سۆمامەوە دەکوڵێ……. نانا….
سۆمام دەکێڵێ
سێڵاوێک لە سەر پاشوو
ترسێک لە حەجمینم دا ….. جمووجۆڵێتی
کۆپڵەی دووەم ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نێوەکی و دەرەکییە لەگەڵ ئازار و زۆرداریدا؛ شاعیر لێرەدا دەچێتە قۆناغی تێکشکاندنی سنوورەکانی ترس و ڕووتکردنەوەی سیمای ڕاستەقینەی مەرگدۆستەکان:
-
نیمروودە نەمرەکان بارەگایان بارگاوی لە مەرگ: تاهیر مەهابادی بە چەمکێکی مێژوویی-هێمایی («نیمروودەکان») دەست پێدەکات تاوەکو ئاماژە بە سیستەمی خۆسەپێن و ستەمکاران بدات. ئەم دەسەڵاتدارانە لە خۆبەیانکردنیاندا خۆیان بە نەمر دەزانن، بەڵام بارەگاکانیان بارگاوییە لە مەرگ؛ واتە ڕەواجی کار و مانەوەیان لەسەر تێکشکاندنی ژیان ڕاوەستاوە.
-
پەنجەیان لە جەرگی دایکان جەنجەڕە… پەنجەرەکان کوێرکەن: وێنەیەکی توند و کاریگەر لە سەرکوتکاری؛ «جەنجەڕ» هێمای خشتپێکردن و پارچەپارچەکردنی بەرهەم و ژیانە. سەرکوتکەران پەنجەیان خستۆتە ناو جەرگی دایکانەوە تا ڕەگی هیوا هەڵبکێشن. بەڵام فەرمانی شاعیر بە «کوێرکردنی پەنجەرەکان» هەوڵێکە بۆ بەربەستکردنی دیدگای سیخوڕیی دەسەڵات و دروستکردنی بۆشاییەکی پارێزراو بۆ پاراستنی فرمێسک و نزوولەی منداڵان.
-
بارانێک بە سۆمامەوە دەکوڵێ… سۆمام دەکێڵێ:لێرەدا شاعیر دەستکاریی چەمکی سروشت دەکات. باران تەنیا دڵۆپەی ئاو نییە لە ئاسمانەوە، بەڵکو گریانێکە لە ناو قووڵایی چاو («سۆما»)دا دەنشێنێت و دەکوڵێت. زەوی و جەستە نابنە وەرگری باران، بەڵکو ئازارەکە ئەوەندە گەورەیە سۆما دەکێڵێت؛ واتە ئازارەکە قووڵایی ناخی شاعیر و بینینی کێڵاوە و کێڵگەیەکی نوێی لە هۆشیاری و یاخیبوون تێدا دروست دەکات.
-
ترسێک لە حەجمینم دا جمووجۆڵێتی: لە کۆتایی ئەم کۆپڵەیەدا ڕووبەڕووبوونەوەی ترس و ئیرادە ڕوو دەدات. «حەجمین» واتە هێوربوونەوە و سەقامگیری، بەڵام ترس لە ناو ئەم هێوربوونەوەیەدا دەبێتە بزوێنەر. شاعیر ڕەتیدەکاتەوە لە ئارامییەکدا بژی کە بە ترسنۆکی کڕدراوە؛ ترسەکە دەبێتە وزەیەک بۆ ڕاپەڕین و جووڵانەوە بەرەو شکاندنی شەپۆلەکان.
دوباره تاهیر دەچێتە قووڵایی ئاگایی و بێپەردە ڕەتکردنەوەی خیانەت ڕادەگەیەنێت جارێكی تر دهڵێت:
منم شاعیری شەپۆل شکێن
بە قووڵی ئەقیانووس
…… دەشکێنم شەپۆلی شاعیری شێت
نیشتمانم
ئەگەر بڕووخێم من
.. سرتەسرتی کوێری سێڵاوە
ئەگەر هەر دیوار بم
…….لە خەونی شێوای حەوشەکان
ماڵەکەمان تۆزی سەر ئاوە
منم شاعیری لووتکە تاوێن
لە تۆرەمەی تەوری باڵدارە
،،،، قەڵەمم گرژی قەڵاو گوللە
لە جەنگ و چەنگی تۆڕەکان
دەژمێرم….. داوی نێو بەفری هیوا
ئازار دۆزی لەرزەی وەرزەکانم
ئەی گەرووی ڕاساوەکان
…… گڕ بگرن
لە نەزمی لەرزۆکی
کۆوەبن نەوەکانی داهاتوو وەخەبەرهێن
نیشتمان داهاتوویەکی دزراوە
قەیران
قەیرانی قورینگی ئەقڵ و
نەقڵ
نەقڵی نەناسینەوەی وەسیەت و
قازاخی کۆچ
دوژمنان جوغرافیایان
….دا،،،،،، بەش ،،،و
میرەکانیش
رۆحی بڵاوی یەکبوونمان
…… دەڕازێننەوە بەشانازی
نابوورین
نا لە شەهامەتی شەرماوی شاعیران
ئێمە نەوەی نەبەردانین
نابورین نا
نا لە دزی خۆماڵی
…… بەڵاڵی خانەخێوی دا
نابوورین نا
لە میرەکانی نەریتی سەرلێژی
……. بە لێژاوی دەڵاڵی دا
من ترپەترپی دڵی چۆلەکەکانم
…… هەوێنی ئەوینە
نابوورم لە گرمە و خرمەی بەهار
…….
-
بە قووڵی ئەقیانووس دەشکێنم شەپۆلی شاعیری شێت: شاعیر پێگەی خۆی وەک هێزێکی ناوەکیی سروشت پێناسە دەکاتەوە. «قووڵاییی ئەقیانووس» هێمای ئەو ژیرمەندی و ئاگایییە قووڵەیە کە تووشی ڕووکارگەرایی لە شیعری باودا نەبووە.
-
نیشتمانم ئەگەر بڕووخێم من… ماڵەکەمان تۆزی سەر ئاوە: ڕووتبوونەوەی بوونی نیشتمان؛ شاعیر وا دەبینێت کە تەواوی پێکهاتەی ماددیی نیشتمان (دیوار و حەوشەکان) بەبێ هۆشیاری و یاخیبوون تەنها «تۆزی سەر ئاوە». ئەگەر شاعیرەکە بڕووخێت، تەنانەت مێژووش دەبێتە سرتەسرتی کوێری سێڵاوە.
-
قەڵەمم گرژی قەڵاو گوله… دەژمێرم داوی نێو بەفری هیوا: چواندنی قەڵەم بە ئامرازێکی جەنگی. لێرەدا «زمان» دەبێتە سەنگەر؛ قەڵەمی مەهابادی بەرەوڕووی هەردوو هێزی چەکدار (قەڵا و گوله) دەبێتەوە تا «داوی نێو بەفری هیوا» بپارێزێت.
-
ئەی گەرووی ڕاساوەکان گڕ بگرن… نیشتمان داهاتوویەکی دزراوە:بانگەوازێک بۆ هەڵگیرساندنی ڕاپەڕینی مێژوویی. شاعیر دەگاتە ئەم حەقیقەتە تاڵەی کە «نیشتمان داهاتوویەکی دزراوە».
-
قەیران… قەیرانی قورینگی ئەقڵ و نەقڵ: دەستنیشانکردنی نەخۆشییە فکرییەکە؛ شاعیر ڕەخنە لە ئیفلیجبوونی ئەقڵ لە نێوان دەقپەرستی (نەقڵ) و نوقمبوون لە نەریتدا دەگرێت.
-
نابوورین… نا لە دزی خۆماڵی… نا لە میرەکانی نەریتی: ڕەوشتی ڕەتکردنەوە. شاعیر «نەخێر»ێکی مێژوویی ڕادەگەیەنێت بەرامبەر بە خیانەتی ناوەکی («دزی خۆماڵی») و دوواکەوتوویی لە خەوداماڵدراو («میرەکانی نەریتی»).
-
من ترپەترپی دڵی چۆلەکەکانم… نابوورم لە گرمە و خرمەی بەهار: گەڕانەوە بۆ ناسکترین ئاستی بوون. ئەو جەنگە توندەی شاعیر بەرامبەر دەسەڵات بۆ ئەوەیە تا لە کۆتاییدا ببێتە «ترپەترپی دڵی چۆلەکەکان» و هەوێنی ئەوین.
لە ترۆپکی ئیرادە و مانیفێستی نەمرکردنی بوونیدا، جارێكی ترتاهیر دەگاتە ترۆپکی بڕوابەخۆبوون و سەرکەوتن بەسەر مەترسییەکاندا و دەڵێت:
ناترسم لە سرتەسرتی بن سەنیر
لەو سەرە و سڕەی ئەجەڵ دا
ناترسێم یاسینی پۆلیس
بە زیندوویی چاڵم کات
………………………..،،،،،،…<<<<<
من ترۆپکی هەناوێکم
لە گەرووی پشکووتن
دامەزراوم لە وزەیەک دا
کە زەمان ڕازێنە
بە هەڵەسوونەی هەڵفڕین<<<
<<<<<<<
داڕێژراوم لە دارەدارەی
……… هەیبەت و ئیمانێک
لە زەماوەندی رەنگان
من پەروەرێکم.
…. زنەی ئەندیشەی ئەقیانووسە
سارێژی ئازاری بیابان
من لووتکەیەکم
دژ بە لوتکەکانی جیهان
…… گرژاوە
من شاعیرێک دەخوازمەوە
لە هەرەوەزی لوتکەکانی زانایی
من پەروەرێک بۆ [پەیمانی پیرۆز]
…….. ڕادەخوشێنم
ئەم کۆپڵەیە بەرزترین ترۆپکی ئیرادە و مانیفێستی نەمرکردنی بوونی شاعیرە؛ بەشێکە کە تێیدا تاهیر مەهابادی لە سنووری ترسی جەستەیی و مەرگی ڕووت دەپەڕێتەوە بەرەو ئاستی بوونێکی نەمر و سەربەستیی ئەبەدی.
-
ناترسم لە سرتەسرتی بن سەنیر… یاسینی پۆلیس بە زیندوویی چاڵم کات:تێکشکاندنی هەژموونی ترس و دەزگای سەرکوتکار. سەردڕان، مەرگی کوتوپڕ (ئەجەڵ) و زیندەبەچاڵکردن لە لایەن «پۆلیس»ـەوە هیچ کاریگەرییەکی دەروونی لەسەر شاعیر بەجێناهێڵن؛ ڕۆحی یاخیی شاعیر لە دەرەوەی دەستڕەسی ڕێکارە پۆلیسییەکاندا دەمێنێتەوە.
-
من ترۆپکی هەناوێکم لە گەرووی پشکووتن… بە هەڵەسوونەی هەڵفڕین:گوێستنەوە لە ئەگەری مەرگەوە بەرەو حەتمییەتی بوژانەوە. شاعیر خۆی وەک خودی ژیانەوە و گەشە پێناسە دەکات کە لە گەرووی پشکووتندا چێنراوە.
-
داڕێژراوم لە دارەدارەی… هەیبەت و ئیمانێک لە زەماوەندی ڕەنگان:دروستبوونی شاعیر لەسەر بنەمای بڕوایەکی پتەو، بە هەنگاوەکانی دارەدارەی هەیبەت و ئیمان لە دەوڵەمەندیی ژیاندا.
-
من پەروەرێکم… زنەی ئەندیشەی ئەقیانووسە، سارێژی ئازاری بیابان:ئەندیشەی شاعیر دەبێتە مەڵهەمێک بۆ سارێژکردنی ئازاری قووڵی بیابانەکان (نیشتمانە وشککراوەکان).
-
من لووتکەیەکم دژ بە لوتکەکانی جیهان… گرژاوە:وەستانەوەیەکی ئاگایانەیە بەرامبەر بە هەموو ئەو لووتکە و بەرزایییە دەستکرد و درۆینانەی جیهان.
-
من شاعیرێک دەخوازمەوە… پەیمانی پیرۆز ڕادەخوشێنم:پەیمانبەستنی ئەبەدی. کۆتاییی دەقەکە بە دادانی «پەیمانی پیرۆز» دێتە ئاراوە؛ پەیمانی شاعیر بەرامبەر بە مێژوو، نیشتمان و مرۆڤایەتی بۆ ئەوەی هەرگیز چۆک بۆ تاریکی دادەنەدات.
