چیــرۆک، هاوژینی مرۆڤ و پارێزەری ڕوحی نەتەوە

دێرین جەمال
نووسەر، سلێمانی

………………….

​چیرۆک لەو کاتەوەی مرۆڤ یەکەم خەتی لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان کێشا و یەکەم ڕووداوی ڕاوکردنی بۆ هاوڕێکانی گێڕایەوە، بوو بە هاوسەفەر و هاوژینی ڕاستەقینەی ژیانی ئێمە. ئەم ژانرە تەنها کایەیەکی ئەدەبی یان کەرەستەیەک نییە بۆ کات بەسەربردن لە کاتە بێدەنگەکاندا، بەڵکوو قووڵترین هاوار و ڕاستەقینەترین ئاوێنەیە کە مرۆڤایەتی ئازار، خەم، سەرکەوتن و ناسنامەی خۆی تێدا دەبینێتەوە. چیرۆک مێژوویەکی زیندووی زمانەوانی و دەروناسی کە لە ناخی مرۆڤ خۆیەوە سەرچاوە دەگرێت و بۆ داهاتووی بەجێدەهێڵێت.
​ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی: لە پەڕەی ڕووەکی پاپیرۆسەوە تا دەقە پیرۆزەکان
​مێژووی چیرۆکنووسین بۆ قۆناغە دێرینەکانی مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە. لە شارستانییەتی میسڕی کۆندا، نووسەران یەکەم حەقایەتەکانی خۆیانیان لەسەر پەڕەی پاپیرۆس تۆمار کردووە، کە کاغەزێکی سەرەتایی دێرین بوو، میسڕییەکان لە قدی ڕووەکی بەردی کەنار ڕووباری نیل دروستیان دەکرد بۆ پاراستنی نووسینەکانیان. یەکێک لە بەناوبانگترین بەرهەمەکانیشیان چیرۆکی دێرینی سیلووحی بوو کە مێژوو و فیکری ئەو سەردەمەی پێ پارێزرا.
​هاو کات، چیرۆک پێگەیەکی باڵا و سەرەکی لە دەقە ئاسمانییەکاندا هەیە، بەتایبەت لە قورئانی پیرۆزدا کە خودای گەورە دەفەرموێت: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ» (ئێمە جوانترین چیرۆکت بۆ دەگێڕینەوە). چیرۆکەکانی قورئان بەرزترین شێوازی داڕشتنی هونەرین کە پڕن لە پەند، بەهای مرۆیی و بەڵگەی مێژوویی، کە بە شێوازێکی کاریگەر دەچنە ناخی مرۆڤەوە.
​کێن ئەوانەی دەتوانن چیرۆک بنووسن؟
​هەموو کەسێک دەتوانێت ڕووداوێک بگێڕێتەوە، بەڵام هەموو کەسێک نابێتە چیرۆکنووس. ئەوانەی دەتوانن چیرۆکێکی خاوەن پێز و کاریگەر بخولقێنن، ئەم جۆرە کەسانەن:
​چاودێرانی وردبینی کۆمەڵگە: چیرۆکنووس خاوەنی چاوێکی تیژە، سەرنجی ئەو وردەکارییە بچووکانەی ژیان دەدات کە خەڵکی ئاسایی بە تەنیشتیاندا تێدەپەڕن و نایانبینن. ئەو لە شێوازی سەیرکردنێک، ئاهێکی سارد، یان دیمەنێکی سەر شەقام، جیهانێک لە مانا دەدۆزێتەوە.
​کەسانی خاوەن هاوسۆزیی قووڵ: نووسەر دەبێت بتوانێت خۆی بخاتە شوێنی کەسانی تر و لە ناخی کارەکتەرەکانیدا بژیت. کاتێک باسی ئازاری منداڵێکی بێدایک یان خەمی باوکێکی هەژار دەکات، دەبێت خۆی ئەو هەستە بچێژێت تا بتوانێت بە ڕاستگۆیی بیگوێزێتەوە.
​دەرونناس و فەیلەسوفە هۆشیارەکان: چیرۆکنووس پێویستی بە ناسینی ناخی مرۆڤ هەیە بۆ ئەوەی ململانێ ناوەکییەکان بە سروشتی وێنا بکات، و دەبێت خاوەن دیدگایەکی فیکری بێت بۆ ئەوەی پرسیارە قووڵەکانی بوون و ژیان بوروژێنێت.
​ئەندازیارانی زمان و خەیاڵ: ئەوان خاوەن خەیاڵێکی بەپیتن و وشەکان بە ڕەوانبێژییەوە وەک کەرەستەی تابلۆیەکی شێوەکاری بەکاردەهێنن بۆ خولقاندنی جیهانێکی نوێ.
​چیرۆک لە ئەدەبیاتی کوردیدا
​له‌ ئه‌دەبیاتی كوردیشدا، چیرۆک تاقیکردنەوەیەکی دەوڵەمەندی بڕیوە:
​قۆناغی زارەکی: سەرەتا لە ڕێگەی حەقایەتە فۆلکلۆرییەکان، داستانەکانی وەک (مەم و زین و خج و سیامەند) و دانیشتنی دیوەخانەکان و شەوچەرەکانەوە نەوە بۆ نەوە گوازراوەتەوە.
​قۆناغی هاوچەرخ: مێژووی چیرۆکی مۆدێرنی کوردی بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، کە چیرۆکی لە خەومای پێشەنگ جەمیل سائیب (١٩٢٥) بە یەکەمین دەقی هونەریی مۆدێرن دادەنرێت کە ڕەخنەیەکی توندی کۆمەڵایەتی و سیاسی بوو.
​چۆن گرنگی بە نووسینی چیرۆک بدرێت؟
​مێژوونووسان تەنها ڕووداوە سیاسییەکان و ناوی پاشاکان تۆمار دەکەن، بەڵام چیرۆکنووس ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک و ڕوحی سەردەمەکە دەپارێزێت. بۆیە، چیرۆک مێژووە ، پێویستە بەم هەنگاوانە گرنگی بە گەشەپێدانی بدرێت:
​بەڵگەنامەکردنی زارەکی: گۆڕینی یادەوەری و مێژووی نەنووسراوی گەلەکەمان (ئەزموونی گوندەکان، کۆچ و ئازارەکان) بۆ دەقی چیرۆکی هاوچەرخ.
​پەروەردە و فێرکردن: چاندنی خولیای خوێندنەوەی چیرۆک لە ناخی نەوەی نوێدا بۆ دەوڵەمەندکردنی زمان و خەیاڵیان.
​پشتگیری ئەکادیمی و ماددی: کردنەوەی خولی نووسینی داهێنەرانە بۆ گەنجان و تەرخانکردنی خەڵاتی ساڵانە بۆ باشترین بەرهەمە چیرۆکییەکان.
​لەکۆتایدا: نووسینی چیرۆک، جێهێشتنی پەنجەمۆرێکی مێژوویی دڵسۆزانەیە بۆ داهاتوو، تا ڕوحی نەتەوەیەک بە زیندوویی بمێنێتەوە.