سهردارقادر
شاعير و ڕەخنەگر، سلێمانی
…………………………..
خاتوو کەژاڵ ئەحمەد یەکێکە لە دەنگە دیار و سەركێشهكانی شیعری هاوچەرخی کوردی کە بەردەوام ناوچە قەدەغەکراوەکانی بیرکردنەوە و ئازادی ڕۆحی دەکۆڵێتەوە. دەقەکانی ئەو تەنیا گوزارشت نین لە ئەزموونی ژنێک، بەڵکو مانیفێستی بەرهەڵستکاری و گەڕانن بەدوای سەربەخۆیی بووندا.
کەژاڵ لەم دەقەدا کە ناوی ناوە “کەژاڵێکی جودا”، پرۆسەی لەدایکبوونەوەی فکری و ڕۆحی خۆی تۆمار دەکات. کاتێک شاعیر ڕادەگەیەنێت کە ئەو “کەژاڵێکی جودا”یە، جودابوون لێرەدا تەنیا وشەیەک یان نازناوێکی شاعیرانە نییە، بەڵکو کردەیەکی یاخیبووانە و فەلسەفییە لە دژی دەسەڵاتی زەمەن، کۆمەڵگە، و تەنانەت خودی ڕابردووش.
کاتێک لە سەرانسەری دەقەکەدا لەم جودابوونە ورد دەبیتەوە، چەندین ڕەهەندی قووڵی ئۆنتۆلۆجی و فکری خۆیان دەردەخەن:
جودابوون لە بازنەی ناوی پیرۆز و دووبارەبووەوە: کەژاڵ دەڵێت: “جودا لەوانەی ناویان بە ناوی من ناچێ و ئەوانەی ناویان وەک منە”. لێرەدا ڕەتکردنەوەی شوناسی بەکۆمەڵ دەبینین. ناوی کەژاڵ یان هەر ناوێکی تر لە کۆمەڵگەدا، جۆرێکە لە ناوپۆشین و شێواندنی تاکایەتی. شاعیر خۆی لەوانە جیا دەکاتەوە کە هەمان ناویان هەیە بەڵام خاوەنی هەمان هۆشیاری و ئازادی ڕۆحی نین. ئەو دەوێت بڵێت شوناسی ڕاستەقینە ناوێک نییە لە ناسنامەدا نووسرابێت، بەڵکو ئەو گەوهەرەیە کە لە ئەزموونی ئەشق و ئازادیدا لەدایک دەبێت.
جودابوون لە زەمەن و “خودی پێشوو”: گەورەترین جۆر لە جودابوون، ئاشتبوونەوەیە لەگەڵ گۆڕانکاریدا و کوشتنی ڕابردووە: “جودا لە خۆمی چڕکەیەک بەر لەم شیعرە”. لێرەدا فەلسەفەی زەمەن لای کەژاڵ وەک ڕووبارێکە کە هەرگیز ناتوانیت دوو جار لە هەمان ئاویدا مەلە بکەیت. ئەو ئامادە نییە بەندکراوی خۆی کە لە چڕکەیەک بەر لە ئێستا بووە بێت. شیعربوونی دەقەکە خۆی دەبێتە دەروازەیەک بۆ لەدایکبوونەوەی نوێ و کوشتنی “خودی ڕابردوو“.
جودابوون لە گوتاری “واتەوات” و دادگای کۆمەڵایەتی: دەستبەرداربوون لە ڕەزامەندی دەوروبەر و شکاندنی بازنەی قسە و قسەڵۆک. کاتێک دەڵێت: “ئیتر هیچ وەرزێکتان نەمایەوە بۆ سەیرانی واتەوات و گشت قسە لەسەرکردنم”. لێرەدا جودابوون دەبێتە قەڵغانێک بەرامبەر کەلتووری دادگاییکردنی ئازادییەکانی ئافرەت. شاعیر خۆی لە سەرپەرشتی کۆمەڵگە دەرباز دەکات و باجی ئەم جودابوونەشی قبوڵە، تەنانەت ئەگەر باجەکەی بڕیاری کوشتنیشی بێت لەلایەن عەقڵییەتی تەقلییدییەوە.
جودابوون بە ئاڕاستەی شوێنێکی پیرۆز: جودابوونی کەژاڵ هەڵهاتنێکی کوێرانە نییە، بەڵکو کۆچێکە بەرەو ناوەندێکی ڕۆحی (مەزاری مەولانا). ئەمە جودابوونێکە لە جیهانی ماددی، سەرقاڵییە بچووکەکان (وەک وەڵامدانەوە بۆ دوو بۆینباخەکە)، و چوونە ناو ڕەهەندی عەشقی ڕەها. جودابوون لێرەدا واتە تێپەڕین لە “کوردستانی جەستە” بەرەو “کوردستانی دڵ” و نەمری.
ئەوەتا خاتوو کەژاڵی شاعیر لە دەستپێکی شیعرهکەیدا دەڵێت:
کەژاڵێکی جودا
مەرگ ژینێکی پەنهانە
ژیان مەرگێکی ئاشکرا
بەمن بێت
لەسەر یەکێ لەم پلیکانە تەڕانەی
کە بخوردی دڵم ئەبەن
بۆسەر مەزاری مەولانا
گیانم دەرچێت.
لەم دەستپێکە چڕ و پڕەدا، شاعیر لە سێ ئاستی فەلسەفیدا نەخشەی ئۆنتۆلۆجی و ڕۆحی خۆی دەکێشێت و بەردی بناغەی ئەو “جودابوونە” دادەنێت کە لێیەوە ڕادەپەڕێت:
هەڵگەڕانەوەی هاوکێشەی بوون: شاعیر لە ڕستەی یەکەمدا چەمکە باوەکانی ژیان و مەرگ تێکدائەکۆڵێتەوە. لە دیدی ئەو، ئەو ژیانەی خەڵکی پێی دەژین و پڕە لە سڕبوونی هۆشیاری و کۆتوبەندی کۆمەڵایەتی، هیچی کەمتر نییە لە “مەرگێکی ئاشکرا”. لە بەرامبەردا، مەرگی جەستەیی کۆتایی نییە، بەڵکو “ژینێکی پەنهان” و شاراوەیە کە ڕێگە خوش دەکات بۆ دەربازبوونی ڕۆح لە کۆت و زنجیری جەستە بەرەو ئازادی ڕەها.
پلیکانەی تەڕ وەک پێگەی پەڕینەوە: هەڵبژاردنی پلیکانە ئاماژەیە بۆ شوێنێکی مامناوەند لە نێوان زەوی و ئاسمان، لە نێوان لەناوچوون و مانەوەدا. تەڕیی پلیکانەکان هێمای زیندێتی، ئاو، و فرمێسکی پاکبوونەوەی ڕۆحە. لێرەدا شاعیر نامێنێتەوە لە خوارەوەی بوون، بەڵکو لە حاڵەتی سەرکەوتندایە بەرەو قۆناغێکی باڵاتر.
تواندنەوە لە ئەشقی ڕەهادا: “بخوردی دڵ” ئەو عەتر و سووتانە دەروونییەیە کە مرۆڤ لە هۆشیاریی ئاسایی دادەبڕێت و بەرەو سەمای ڕۆحی دەیبات. مەزاری حەزرەتی مەولانا لێرەدا جێگەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو هێمای بەقا و نەمرییە لە ناوەندی ئەشقدا. خواستی شاعیر بۆ دەرچوونی گیانی لەم ڕێگەیەدا، نیشانەی ئارەزوویەک بۆ فەنابوون لە جوانیدا، نا ئومێدی نییە؛ بەڵکو خواستێکە بۆ شەوی زاوایەتی ڕۆح و گەیشتن بە سەرچاوەی بوون.
پاشان شاعیر بە دڵێکی یاخی و ڕۆحێکی سەرکەشەوە، قاڵبە باوەکان دەشکێنێت و درێژە بەم سەفەرە ڕۆحییە دەدات و دەڵێت:
وەکو تاقێ
لەتەنیایی هەڵکێشرابێت
گوڵزادەیەک، کە جوانترین
قژی ماشوبرنجیی لەژێر لەچکێکی
شلوملدا خەواندبوو
گڵکۆتی ماچکرد و پێی وتیت سوپاس
ئەزانم لێم زوویرنیت.
لەوکاتەوە ئەی گۆڕغەریب
بەدەست خۆت نییە کە ئەشک
بەگۆنای کتێب و داوی
فرەش و بەرمال و جاجمتا
ڕێدەکات و
وەک کاروانی خەمبار کردوو
لەمپەڕی شامەوە هەتا ئەوپەڕی،
چاوت قەتارەی گریانی بەستووە.
پاشان شاعیر بە دڵێکی یاخی و ڕۆحێکی سەرکەشەوە، قاڵبە باوەکان دەشکێنێت و لە ڕێگەی ئەم حیکمەتانەوە درێژە بە سەفەرەکەی دەدات:
تەنیایی وەک مەقامی پیرۆزی: شاعیر لە ڕێگەی ڕووفاڵی “تاق”ەوە چەمکی تەنیایی لە پەراوێزبوونەوە دەگوازێتەوە بۆ شوێنێکی پیرۆز. تاق لە نژیاروانیی کۆندا شوێنی دانانی ڕووناکییە. ئەم تەنیاییە گۆشەگیرییەکی خەمۆکانە نییە، بەڵکو گەیشتنە بە قۆناغی پڕبوونی ڕۆح. مرۆڤ تەنیا لە ڕێگەی جیابوونەوە لە جەنجاڵی کۆمەڵگەوە دەتوانێت ئامادەی بینینی حەقیقەت بێت.
حیکمەتی ژنانە و یاخیبوون لە ڕواڵەت: گوڵزادە بە قژی ماشوبرنجییەوە هێمای گەیشتنە بە کامڵبوونی فکری و تێپەڕاندنی قۆناغە ڕواڵەتییەکان. داپۆشینی ئەم قژە لەژێر “لەچکێکی شلوملدا” گوزارشتە لە ئیمانێک کە سەرچاوەکەی ئازادی و ئەشقە، نەک کۆت و بەندی کلتووری تەقلیدی. ماچکردنی گڵکۆکە و دەربڕینی ڕستەی “ئەزانم لێم زوویرنیت”، ئاشتبوونەوەیەکی قووڵییە لەگەڵ جیهانی بەرەژووردا؛ سەلماندنی ئەوەیە کە عەشقی حەقیقی خالییە لە تووڕەیی و سزادان.
پەیوەندیی گۆڕغەریب و گریانی مێژوو: ناوهێنانی “گۆڕغەریب” ڕەهەندێکی مێژووی و ئۆنتۆلۆجی بە دەقەکە دەبەخشێت. غەریبی لێرەدا نامۆبوونی ڕۆحی ڕاستەقینەیە لەناو جیهانی ماددیدا. ڕژانی ئەشک بەسەر کتێب، بەرمال، فەرش و جاجمدا، تێکەڵکردنی پیرۆزییە ڕۆحییەکانە لەگەڵ کەرەستەکانی ژیانی ڕۆژانە. ئەم ئەشکە مێژوویەکە لە ئازار کە لە شامەوە دەستپێدەکات و دەبێتە دەڕبڕینی هەموو ئەو ڕەنجەی کە ڕۆحی بێدار دەیچێژێت.
پاشان شاعیر لەم بەشەدا ئەم دوو کۆپلەیە دەهۆنێتەوە و دەڵێت:
وەکو باخێ
بێدار و چاو لەڕێ بێت
گوڵەباخزادەیەک کە میهرەبانترین دڵی
لەژێر قاتێکی سادەدا هەڵگرتبوو
قۆپچەیەکی سەر ڕۆحی کردەوە و
بەبۆنێ لەخۆش تێپەڕێت
پێی وتم باوەڕبهێنە
مەولانا، ئەمەتا.
دواتر زانیم ئەو گومانزادە و
شیعر زادەشە
بۆیە لەنێوان دوو بۆینباخدا
سەرگەردانە و
لەمن ئەپرسێت کامەیان جوانترە!
چەند حەزم بەگۆڕان ئەکرد
هەر دەمووت سبەینێ ئەگۆڕێم
ئەی خودا لە ناکاوێکدا چەندە گۆڕام
لەبەردەم هەڵبژاردنێکی تر و
مردنێکی تر و
ژیانێکی تردا
ئیتر من کەژاڵێکی جودام.
دووبارە شاعیر بەدەم ڕابوونی وشەوە، گوڕێکی نوێ دەداتە ئەم سەفەرە ڕۆحییە و دەیباتە ئاستێکی باڵاتری سەرسوڕمان و پەرجوو
دۆزینەوەی ئامادەیی پیرۆز لە سادەییدا: شاعیر لە وێنەی “باخی بێدار”ەوە چاوەڕوانیی ڕۆح نیشان دەدات. دەرکەوتنی “گوڵەباخزادە” بە دڵێک لەژێر قاتێکی سادەدا، هەڵتەکاندنی ڕواڵەتگەرییە. بەرگە سادەکە هێمای بیری عیرفانییە؛ کردنەوەی “قۆپچەی سەر ڕۆح” و بڵاوبوونەوەی عەترێک کە لە سنووری جەستە تێپەڕێت، دەرخستنی کرۆکی ئازادیی دەروونە. ڕستەی “مەولانا، ئەمەتا”، هێنانی چەمکی پیرۆزییە لە ئاسمانەوە بۆ ساتی ئامادەیی ئێستا.
پارادۆکسی گومان و سەرقاڵییەکانی جیهانی ماددی: ناساندنی ئامادەبوو وەک “گومانزادە و شیعرزادە”، قووڵییەکی فەلسەفی دروست دەکات، چونکە گومان بنەمای بێداربوونی فکرییە. لێرەدا کاتێک لەنێوان “دوو بۆینباخدا” سەرگەردانە و پرسیاری جوانی دەکات، شاعیر بەریەککەوتنی جیهانی بەرز و ڕەهای عیشق لەگەڵ دڵڕاوکێ و ڕواڵەتە بچووکەکانی ژیانی بەردەوام نیشان دەدات.
تەقینەوەی گۆڕان و لەدایکبوونی شوناسی جودا: گۆڕانکاری بۆ شاعیر چیتر خەونێکی دواخراوی “سبەینێ” نییە، بەڵکو زەبرێکی ناکاوە لە هۆشیارییدا. بەڕووداچوونی هەڵبژاردنێکی نوێ، مردنی پێناسە کۆنەکان و لەدایکبوونی ژیانێکی تر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. ئەمە ئەو ساتەیە کە شاعیر سەربەخۆیی بوونی خۆی ڕادەگەیەنێت.
پاشان شاعیر لە لوتکەی یاخیبوون و کرانەوەی ڕۆحیدا، ئەم بڕگە مێژوویییە تۆمار دەکات و دەڵێت:
زۆر جودا لهوانهی ناویان به ناوی من ناچێ و
ئهوانهی ناویان وهك منه
جودا له خۆمی چڕكهیهك بهر لهم شیعره
جودا لهجوداییهكانی پێشتر و
پێچهوانهی تهبایی و گونجانم
به گۆڕی مهولانا
بهسهرینی پهڕی خهونی ژێرسهری و
بهخۆڵێك لهسهر ئاوێنهی
نیشتمان و یادهوهریی
لهم ههڵوهسته ئهڤینهوه
ههستئهكهم كهسێكی ترم
بهجۆرێكی تر ئهگوزهرێت
ژیانی ناو كهشتی عومری ئهم قهڵهمه و
قیبلهنومای قهدهرم.
ئهگهر وانیه لهپای چی
لهجیاوازترین نامهیدا
پێتان ئهڵێت لێم ببوورن
ئیتر هیچ وهرزێكتان نهما
بۆ سهیرانی واته وات و
گهشتی قسه لهسهركردنم
بهڵام هێشتا
ههزاران ههنجهتتان لایه
تا لهسهر ئهم جیاوازبوونهش
بمكوژن !
لەم بەشەدا شاعیر لە لوتکەی یاخیبوون و کرانەوەی ڕۆحیدا، ئەم بڕگە مێژوویییە تۆمار دەکات:
بەهەڵوەرینی شوناسی گشتی و بەستەڵەکی ڕابردوو: شاعیر پەیوەندیی خۆی لەگەڵ “خودی ڕابردوو”یدا دەپچڕێنێت. “جودا لە خۆمی چڕکەیەک بەر لەم شیعرە” ڕەتکردنەوەی جێگیربوونی هەستیار و فکرییە؛ مرۆڤ بەردەوام لە گۆڕاندایە و هەر چڕکەیەک لەدایکبوونەوەیەکی نوێیە.
سوێندخواردن بە کەرەستەکانی پیرۆزی و نیشتمان: سوێندخواردن بە گۆڕی مەولانا، خەون، و “خۆڵێک لەسەر ئاوێنهی نیشتمان”، دروستکردنی میحوەری باوەڕە. شاعیر لە ڕێگەی ئینتقالی ئەڤینەوە، قیبلەنومای قەدەری خۆی دەگۆڕێت و پێناسەیەکی نوێ بۆ تەمەنی قەڵەمەکەی دروست دەکات.
بڕینی پەیوەندی لەگەڵ دادگای کۆمەڵایەتی و باجی جیاوازبوون: لە نامە جیاوازەکەیدا، داوای لێبوردن کۆتاییهێنانە بە سەردەمی دادگاییکردنی. شاعیر بە هۆشیارییەوە دەزانێت کە کۆمەڵگەی تەقلیدی توانای هەرسکردنی تاکێکی ئازادی نییە و هەزاران بەهانە دەهێنرێنەوە تا سزا بدرێت یان بکوژرێت؛ بەڵام ئەم ئامادەییە بۆ باجدان، سەنەدی گەیشتنییەتی بە ئازادیی ڕەها.
ژیان مەرگێکى پەنهانە
مەرگ ژینێکى ئاشکرا
بەمن بێت
لەسەر یەکێ لەم پلیکانە سەوزانەی
کوردستانی دڵم ئەبەن
بۆسەر مەزاری مەولانا
دوو ئەوەندەی نوح بژیم !
چەند جوانە لەم ڕێگەیەدا
کەناوێرم بیدڕکێنم
خۆشم ئەوێیت………
بۆیەکەمجار هەستئەکەم جیاوازم
ئەم ڕامانە
لەڕاوەستانی نێوانی
ژیان و مەرگئەچێت
لە کۆتاییدا شاعیر، بە هەڵگێڕانەوەی هۆشیارانەی هاوکێشەی سەرەتا، تابلۆ ڕۆحییەکەی کۆتایی پێدەهێنێت و دەڵێت:
ژیان مەرگێکى پەنهانە
مەرگ ژینێکى ئاشکرا
بەمن بێت
لەسەر یەکێ لەم پلیکانە سەوزانەی
کوردستانی دڵم ئەبەن
بۆسەر مەزاری مەولانا
دوو ئەوەندەی نوح بژیم !
چەند جوانە لەم ڕێگەیەدا
کەناوێرم بیدڕکێنم
خۆشم ئەوێیت………
بۆیەکەمجار هەستئەکەم جیاوازم
ئەم ڕامانە
لەڕاوەستانی نێوانی
ژیان و مەرگئەچێت
خوێندنەوەی فەلسەفی بۆ کۆپلەی کۆتایی
تەواوکاریی پارادۆکس و نوێبوونەوەی نەمری: شاعیر بە هۆشیارییەوە دێتەوە سەر دێڕە یەکەمەکانی دەقەکە، بەڵام بە گۆڕانکارییەکی قووڵەوە. لێرەدا ژیانی ڕواڵەتی دەبێتە “مەرگێکی پەنهان” و مەرگی جەستەیی دەبێتە “ژینێکی ئاشکرا”. ئەم بەڕێوەچوونە چیتر بە تەمەن ناپێورێت، بۆیە داواکردنی “دوو ئەوەندەی نوح بەژیم” ڕەتکردنەوەی مەرگی زووڕەسە؛ خواستێکە بۆ مانەوەی هەتاهەتایی لەناو مەعریفە و ئەشقدا.
کوردستانی دڵ و پلیکانە سەوزەکان: ڕەنگی پلیکانەکان لە “تەڕ”ەوە دەگۆڕێت بۆ “سەوز”. سەوزی هێمای ژیانەوە، ڕوواندن، و هەستانەوەی ڕۆحییە. گرێدانی کوردستانی دڵ بە مەزاری مەولاناوە، تێکەڵکردنی زێدی جوگرافی و نیشتمانییە لەگەڵ زێدی ڕۆحی و گەردوونی. ڕێگەکە دەبێتە ئەزموونێکی بەرز کە تێیدا سنووری نێوان شوێنەکان دەتوێتەوە.
درکاندنی نهێنی و دروستبوونی ساتی ڕامان: درکاندنی “خۆشم ئەوێیت” لە لوتکەی بێدەنگیدا، دانپێدانانێکە کە لە سنووری وشە تێپەڕێت. خۆشەویستی لێرەدا دەبێتە تاکە هێزێک کە مانای بە جیاوازبوون داوە.
ڕاوەستان لە نێوان دوو جیهاندا: کۆتایی دەقەکە بە کراوەیی دەمێنێتەوە. “ڕاوەستانی نێوان ژیان و مەرگ” ئەو پێگەیەیە کە تێیدا مرۆڤی ئازاد لەدایک دەبێت؛ شوێنێک کە چیتر ترس لە نەبوون نامێنێت، بەڵکو تەنیا ڕامانێکی بەرزە لە حەقیقەت. شاعیر بە هەستکردن بەم جیاوازییە، پرۆسەی سەربەخۆیی ڕۆحی خۆی بەسەرکەوتوویی جێبەجێ دەکات.
