نوورەدین جاف
نووسەر و ھونەرمەند، کەرکووک
………………………….
تەنها لە ڕەنگ و شێوازدا نییە، بەڵکوو لە ڕۆح، بیرکردنەوە، ژینگە و مێژووی مرۆڤیشدا هەیە.
هەردوو کولتوورەکە خاوەنی مێژوویەکی هونەری گەورەن، بەڵام زمان و هەست و دنیابینییان جیاوازە.
١. سروشت و ژینگە
شێوەکاری کورد زۆرجار لە سروشتی چیایی و ژیانە سادەکەی گوند و هەڵبژاردەکانی خەڵکەوە سەرچاوە دەگرێت:
* چیای بەرز،
* ڕەنگی خاک،
* شەو و ئاگر،
* ژنی کورد،
* تەنبور و گۆرانی،
* خەبات و ئاوارەیی.
بۆیە زۆر جار هەستێکی:
* ئازادی،
* دڵتەنگی،
* بەرگری،
* و نوستالژیا
لە تابلۆی کوردی دەبینرێت.
بەڵام لە شێوەکاری فارسی، کاریگەریی شارستانییەتی کۆن و مەکتەبی مینیاتور و شاعیریی کلاسیکی زۆر بەهێزە.
بۆیە:
* وردکاری،
* نەرم و نیانی هێڵ،
* باغ و گوڵ،
* مێستی عرفانی،
* و جوانکاریی دیکۆراتیڤ
زیاتر دەردەکەون.
٢. ڕەنگ
لە زۆر کارە کوردییەکاندا:
* ڕەنگی توند،
* سوور،
* ڕەش،
* خاکی،
* شینە قووڵەکان
بەکاردێنرێن.
چونکە ژیان و مێژووی کورد پڕ بووە لە ملمـلانێ و هەستە توندەکان.
لە هونەری فارسیشدا:
* ڕەنگی نەرم،
* فیرووزی،
* زەردی زێڕین،
* پەمەیی،
* و هارمۆنییەکی ئارام
زیاتر دەبینرێت.
٣. مرۆڤ و ڕووخسار
لە زۆر تابلۆی کوردی:
مرۆڤ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و واقعی دەردەکەوێت؛
چاوی پڕ لە چیرۆک،
دەستە زەحمەتکێشەکان،
و ڕووخساری پڕ لە ماندووبوون.
بەڵام لە مینیاتوری فارسی:
مرۆڤ زۆرجار وەک بەشێک لە خەیاڵ و شیعر نیشان دەدرێت، نەک بە واقیعییەتی تەواو.
٤. هەست و فەلسەفە
هونەرمەندی کورد زۆرجار لەگەڵ:
* ناسنامە،
* خاک،
* ئازادی،
* و ئازار
پەیوەستە.
لە کاتێکدا هونەری فارسی زیاتر ڕوو دەکاتە:
* عرفان،
* شاعیری،
* جوانیی ناوەوە،
* و دنیای خەیاڵ.
٥. لە هونەری هاوچەرخدا
ئەمڕۆ سنوورەکان کەمتر بوونەتەوە.
زۆر شێوەکاری کورد و فارس کاریگەری لە هونەری ئەوروپی و جیهانی وەرگرتووە:
* تجرید،
* ئەبسترەکت،
* ئینستالەیشن،
* و هونەری مفهومی.
بەڵام هێشتا ڕۆحی جیاواز هەست پێدەکرێت:
* هونەری کورد زیاتر هاوار و بیرەوەرییە،
* هونەری فارسی زیاتر تەمەشاکردنی ناوەوە و ئارامیی شاعیرانەیە.
هەر بۆیە کاتێک تابلۆیەکی کوردی دەبینیت،
هەندێجار وەک گۆرانییەکی شاخ هەست پێدەکەیت؛
بەڵام تابلۆی فارسی،
وەک شیعرێکی ئارام لە باغێکی کۆن دەردەکەوێت
بەراوردکردنی شێوەکاری کورد و فارس، تەنها بەراوردی دوو ستایل نییە؛
بەڵکوو بەراوردی دوو بیرکردنەوەی ژیانە.
دوو ڕێگای سەیرکردنی مرۆڤ و سروشت و یادەوەری.
٦. مێژووی ئازار و کاریگەری لە تابلۆ
لە هونەری کوردی، مێژوو زۆرجار بەشێکە لە جەستەی تابلۆکە:
* کۆچ،
* شەڕ،
* کیمیاوی،
* ئاوارەیی،
* و ونبوونی گوند و زمان.
بۆیە زۆر شێوەکاری کورد،
هەرچەندە تجریدیش بێت،
لە ژێر ڕەنگەکانیدا برینێکی شاراوە هەیە.
هێڵەکان هەندێجار توند و شکاون،
وەک ئەوەی تابلۆکە خۆی لە ناو ملمـلانێدایە.
بەڵام لە زۆر هونەری فارسی،
مێژوو زیاتر بە شێوەی ڕەمز و شاعیری دەردەکەوێت،
نەک بە هاوارێکی ڕاستەوخۆ.
٧. کاریگەریی شیعر
کورد و فارس هەردوو خاوەنی شیعری گەورەن،
بەڵام کاریگەریی شیعر لە تابلۆکاندا جیاوازە.
لە هونەری کوردی:
شیعر زۆرجار دەبێتە:
* هاوار،
* گۆرانی،
* خەبات،
* و دڵتەنگی.
لە تابلۆی کوردیدا هەست دەکەیت وشەکان لە ژێر ڕەنگەکان دەگریەن.
بەڵام لە هونەری فارسی:
شیعر دەبێتە:
* نەرمایی،
* مەستی،
* عیرفان،
* و خەیاڵ.
تابلۆکە وەک غەزەلێکی هێواش هەناسە دەدات.
٨. ژن لە هونەردا
لە زۆر کارە کوردییەکاندا،
ژن نیشانەی:
* خاک،
* دایک،
* بەرگری،
* و ئارامگای یادەوەرییە.
ڕووخسارەکەی زۆرجار پڕە لە چاوەڕوانی و خەم.
لە هونەری فارسی،
ژن زۆرجار بە شێوەی:
* جوانیی شاعیرانە،
* ناز،
* و بوونێکی خەیاڵی
دەردەکەوێت.
٩. جیهانییبوون و ناسنامە
ئەمڕۆ زۆر شێوەکاری کورد و فارس لە پاریس و بەرلین و نیویۆرک کار دەکەن،
بەڵام کاتێک دەست بە ڕەنگ دەکەن،
ناخودئاگایان دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی یەکەم.
شێوەکاری کورد،
هەرچەندە مۆدێرن بێت،
جارێک لە ناو تابلۆکەیدا:
* چیایەک،
* ژنێکی کورد،
* یان ڕەنگی خاک
دەگەڕێتەوە.
هونەرمەندی فارسیش،
هەرچەندە ئەبسترەکت بێت،
ڕۆحی مینیاتور و شاعیریی کۆن هێشتا لە هەناسەی کارەکەیدا دەژی.
١٠. کورتەی فەلسەفی
ئەگەر بە کورتی بڵێین:
* هونەری کورد
زیاتر هونەری بیرەوەری و بەرگرییە.
* هونەری فارسی
زیاتر هونەری تەمەشا و ناوەوەیە.
یەکێک وەک ئاگری شاخ دەسووتێت،
ئەوی تر وەک چرایەکی عیرفانی هێواش دەدرەوشێتەوە.
بەڵام لە کۆتاییدا،
هەردووکیان هەوڵێکن بۆ دۆزینەوەی مانای مرۆڤ لە ناو جوانی و ئازاردا؛
و ئەوەی هونەر جوان دەکات،
هەر ئەم جیاوازییەیە..
١١. هێڵ و پێکهاتە (Composition)
لە شێوەکاری کوردی، هێڵ زۆرجار ئازادە و سەرکەشە؛
وەک هێڵی گۆرانییەکی فۆلکلۆری یان ڕەقصێکی هەڵپەڕکێ.
پێکهاتەکان هەندێجار شکاو و نائارامن،
بەڵام ئەو نائارامییە خۆی زمانێکی دەروونییە.
لە زۆر تابلۆی کوردی:
* ناوەندێکی توند هەیە،
* جووڵەیەکی بەهێز،
* و ملمـلانێی ڕەنگ و فۆرم.
بەڵام لە هونەری فارسی،
پێکهاتە زۆرجار هارمۆنی و هاوسەنگییەکی ورد هەیە؛
وەک ئەوەی هەموو شتێک لە شوێنی خۆی دانراوە.
ئەمەیش لە میراتی مینیاتور و معماریی کۆندا هاتووە.
١٢. پەیوەندی بە فۆلکلۆر
شێوەکاری کورد بەهێز پەیوەستە بە:
* چیرۆک،
* گۆرانیی لاوک،
* دەنگی شەمشاڵ،
* جلی کوردی،
* و ڕیتماوی هەڵپەڕکێ.
هەندێجار تابلۆکە وەک پەڕەیەک لە ئەفسانەیەکی کوردی دەردەکەوێت.
لە هونەری فارسیش،
فۆلکلۆر زیاتر بە شێوەی:
* باغ،
* بولبول،
* شەراب،
* مەجنون و لەیلا،
* یان دنیای شاهنامە
دەبینرێت.
١٣. ڕۆڵی بێدەنگی
لە زۆر تابلۆی کوردی،
بێدەنگی خەمگینە.
وەک دوای تەقینەوەیەک،
یان دوای کۆچی گوندێک.
بەڵام لە زۆر کارە فارسییەکان،
بێدەنگی عیرفانییە؛
وەک ساتێکی مراقبە و ناوەوەیی.
١٤. هونەرمەند و کۆمەڵگە
هونەرمەندی کورد زۆرجار هەست دەکات
پێویستە شایەتی بدات بۆ:
* ناسنامە،
* زمان،
* مێژوو،
* و ئازارەکانی گەلەکەی.
بۆیە زۆرجار تابلۆکە هەڵگری پەیامێکی نیشتمانی و مرۆییە.
لە کاتێ بۆیە زۆرجار تابلۆکە هەڵگری پەیامێکی نیشتمانی و مرۆییە.
لە کاتێکدا زۆر هونەرمەندی فارسی
زیاتر گرنگی بە:
* جوانیی ناوەوە،
* فەلسەفە،
* و دۆخی ڕۆحی تاک
دەدات.
١٥. لە روانگەی مۆدێرن
ئەمڕۆ نە شێوەکاری کورد تەواو جیاوازە،
نە فارسی تەواو یەکجۆرە.
هەندێک هونەرمەندی کورد
لە ڕێگەی تجرید و مفهومییەوە
گەیشتوونەتە زمانێکی جیهانی.
هەندێک هونەرمەندی فارسیش
قەیدە کلاسیکییەکان شکاندووە
و چوونەتە ناو هونەری ئەزموونی.
بەڵام:
کاتێک بە قووڵی سەیری کارەکان دەکەیت،
هێشتا ڕۆحی خاک و زمان و بیرەوەری
لە ناو ڕەنگەکان دەجوڵێت.
١٦. کورتەیەکی هونەری
ئەگەر شێوەکاری کورد و فارس ببن بە دوو دەنگ:
* دەنگی کورد،
وەک شمشاڵێکە لە شەوێکی شاخاوی،
پڕ لە دووری و یاد و خەبات.
* دەنگی فارس،
وەک سەتارێکە لە باغێکی کۆن،
پڕ لە شیعر و ئارامی و خەیاڵ.
هەردووکیان جوانن،
چونکە هەردووکیان هەوڵی دۆزینەوەی ڕۆحی مرۆڤ دەدەن؛
یەکێک بە ئاگر،
ئەوی تر بە هەناسە.
