دیاکۆ هاشمی
نووسەر و مامۆستای ڕێنوێنی زمان،
سويد
…………………..
زۆر جار وشەیەک بەهەڵە لە زماندا جێگیر دەبێت. یەکێک لە دیارترین نموونەکان، بەکارهێنانی وشەی “بەروار”ە بۆ چەمکی “date”.
کێشەکە چییە؟
“بەروار” ناوی ناوچەیەکی جوگرافییە لە باکوور و باشووری کوردستان. بەکارهێنانی بۆ مێژووی ڕۆژ، هەڵەیەکی مێژوویییە. وشە دروست و ڕەسەنە کوردییەکە بریتییە لە: “ڕێکەوت”.
بەسەرهاتی بڵاوبوونەوەی وشەی “بەرواری:
مامۆستا عەبدولڕەحمانی زەبیحی لە ساڵی ١٩٤٣ لە چاپخانەی کۆماری کوردستان کە ئەو دەمە لە تەورێز بوو کاری دەکرد، زمانزان و زماندۆست بوو، حەزی دەکرد وشەیەک بەرانبەر بە “تاریخ/مورخه” بدۆزێتەوە. ڕۆژێک ڕۆژنامەی “ڕۆژا نوو”ی بۆ هاتبوو کە لە سووریا دەر دەچوو، وتارێکی تێدا بوو لە کۆتایییەکەیدا نووسرابوو::
بەرواری – ر – ر – ١٩٤٣
ئەمیش وای زانیبوو کە بەراوری واتە مورخە،
لەو ڕۆژەوە بەو لاوە لە هەموو لایەک بڵاوی کردەوە. دوایی خۆی پێی زانی کە بەرواری ناوی ناوچەیەکە لە باکوور و باشووری کوردستان. دیارە نووسەرەکە مەبەستی بووە کە ناوی شوێنەکە بنووسێت و مەبەستی وشەی “مورخە”، نەبووە. بۆیە دوایی عەبدولڕەحمانی زەبیحی پەشیمان بووەوە.
ئەم بەسەرهاتە لە پێشەکیی قامووسی زبانی کوردی، عەبدولڕەحمانی زەبیحی نووسراوە.
دانپێدانانێکی مێژوویی:
تەنانەت مامۆستا عەبدولڕەحمانی زەبیحی، کە یەکەم جار وشەی “بەروار”ی بەکار هێناوە، دواتر بە ئازایەتییەوە دان بە هەڵەکەیدا دەنێت و دەڵێت:
“وشەی ‘بەرواری’ بێ دایک و بابە… خۆم لەو ڕۆژەوە کە هەستم پێ کردووە، وازم لە بەکارهێنانی هێناوە.”
جیاوازیی نێوان “ڕێکەوت” و “مێژوو”:
نابێت ئەم دوو وشەیە تێکەڵ بکرێن:
* ڕێکەوت (Date): بۆ دیاریکردنی ڕۆژێکی تایبەت.
* نموونە: “کۆبوونەوەکە لە ڕێکەوتی ٢٠٢٥/١٠/٢٦ بەڕێوە دەچێت.”
* مێژوو (History): بۆ گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو.
* نموونە: “مێژووی کورد پڕە لە شانازی.”
بۆچوونی جیاواز:
١. بۆ بنووسین “ڕێکەوت”؟ بۆ نە نووسین “ڕێککەوت”؟
لە ڕوانگەیەکی ڕیشەناسیی پوخت (Pure Etymology)ەوە بەتەواوی لۆژیکییە، چونکە `ڕێککەوت` لە ڕووی مێژوویییەوە لە `ڕێک` + `کەوتن`ەوە هاتووە.
بەڵام لە پرۆسەی ستانداردسازیی زماندا، چەندین پرەنسیپی تر دێنە کایەوە کە زۆر جار لە ڕیشەناسیی پوخت گرنگترن. هۆکاری سەرەکیی پەسەندکردنی ڕێکەوت` (بە یەک “ک”) بۆ واتای “date”، دەگەڕێتەوە بۆ ئەم بنەما زمانەوانییانە:
١. پرەنسیپی جیاکاریی واتایی (Semantic Differentiation):
یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی ستانداردسازی، لابردنی لێڵییە. زمانی کوردیی هاوچەرخ، بە شێوەیەکی زۆر ژیرانە، دوو فۆرمی نووسینی بەکار هێناوە بۆ جیاکردنەوەی دوو واتای تەواو جیاواز:
* ڕێککەوتن` (بە دوو “کک”): بۆ چەمکی Agreement/Deal.
* ڕێکەوت` (بە یەک “ک”): بۆ چەمکی Date/Occurrence.
ئەم جیاکارییە ڕێنووسییە، یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ خوێنەر تا بەخێرایی و بەبێ گومان، لە واتای مەبەست تێ بگات.
٢. پرەنسیپی ئاسانکاریی فۆنەتیکی و پوختسازی (Phonetic Economy):
وەک خۆتان دەزانن، دووبارەبوونەوەی دوو نەبزوێنی وەک یەک (`کک`) لە زمانی کوردیدا, گۆکردن قورس دەکات. لە ئاخاوتنی خێرای ڕۆژانەدا, خەڵک بە شێوەیەکی سروشتی مەیلیان بۆ ئاسانکردن هەیە و زۆر جار یەکێک لە دەنگە دووبارەکان لادەبەن. هەڵبژاردنی ڕێکەوت` ڕێزگرتنە لەم یاسا فۆنەتیکییە سروشتییە و نووسین لە گۆکردن نزیک دەکاتەوە.
٣. پرەنسیپی جێگیربوونی ستاندارد (Establishment of a Standard):
لە کۆتاییدا, گرنگترین خاڵ ئەوەیە کە فۆرمی ڕێکەوت` لەلایەن دامەزراوە فەرمییەکانی وەک ئەکادیمیای کوردی و حکوومەتی هەرێمی کوردستانـەوە وەک ستاندارد پەسەند کراوە و لە بەکارهێنانی فەرمیدا جێگیر بووە.
کەوا بێت:
هەڵبژاردنی ڕێکەوت` لەبری `ڕێککەوت` بۆ واتای “date”، کارێکی زانستییانەیە کە خزمەت بە ڕوونیی واتایی، ئاسانیی گۆکردن و یەکپارچەییی ستاندارد دەکات.
٢. بەروار جێ کەوتووە، بۆ بیگۆڕین؟
بەڵێ، ڕاستە وشەکە بەداخەوە “ڕێچکەی خۆی گرتووە” و باو بووە.
بەڵام کێشەکە تەنها لەسەر یەک وشە نییە. کێشەکە لەسەر داهاتووی زاراوەسازیی زمانی کوردییە. کاتێک ئێمە وشەیەکی هەڵە (کە ناوی ناوچەیەکی جوگرافییە) دەکەین بە بنەما، خۆمان لە توانای دروستکردنی دەیان وشەی تری پێویست بێبەش دەکەین.
با سەیری زمانی ئینگلیزی بکەین:
وشەی “Date” (کە بەرانبەرەکەی “ڕێکەوت”ە)، بنەمایە بۆ دروستکردنی چەندین وشە و زاراوەی تری گرنگ:
* Outdated: بەسەرچوو
* Update: نوێکردنەوە / بەڕۆژکردن
* Post-date: پاشڕێکەوت نووسین
* Pre-date: پێشڕێکەوت بوون
* Dating: بەدواداچوونی ڕێکەوت / ژوانبەستن
ئێستە پرسیارەکە ئەمەیە:
ئایا ئێمە دەتوانین بە وشەی “بەروار” ئەم زاراوانە دروست بکەین؟ ئایا `بەسەربەروارچوو` یان `بەڕۆژبەروارکردن` هیچ واتایەکی لۆژیکییان هەیە؟ بێگومان نەخێر.
بەڵام بە وشەی “ڕێکەوت”، بەئاسانی دەتوانین:
* بەسەرچوو: Outdated
* بەڕۆژکردن: Update
* پاشڕێکەوت: Post-date
کەوا بێت:
جێگیرکردنی “ڕێکەوت” تەنها ڕاستکردنەوەی هەڵەیەک نییە، بەڵکوو کردنەوەی دەرگایەکی گەورەیە بۆ داهاتوویەکی ڕوونتر و زانستیتر لە زاراوەسازیی کوردیدا.
بەرەو ستانداردسازی:
خۆشبەختانە، زۆر لایەنی فەرمی ئەم هەڵەیەیان ڕاست کردووەتەوە. ئێستا ئەکادیمیای کوردی، پەرلەمانی کوردستان و ماڵپەڕی فەرمیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان وشەی “ڕێکەوت” بەکار دەهێنن.
بانگەواز:
با هەموومان، بۆ پاراستنی پوختی و دروستیی زمانەکەمان، واز لە بەکارهێنانی وشەی “بەروار” بهێنین و وشە ڕەسەن و گونجاوەکەی “ڕێکەوت” جێگیر بکەین.
نووسین
