بوار: ڕێزمان
دیاکۆ هاشمی
شیکاری و ڕێنمایی:
یەکێک لە خاڵە وردەکانی ڕێزمانی کوردی، دیاریکردنی دۆخی تێپەڕی و تێنەپەڕیی کارە لێکدراوەکانە، بەتایبەتی ئەو کارانەی کە لە پێکهاتەی «ناو + کردار» پێک هاتوون، وەک: «شووکردن»، «نانخواردن»، و «کارکردن».
پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئەگەر کردارە سادەکە (وەک «کردن» یان «خواردن») لە بنەڕەتدا تێپەڕ بێت و پێویستی بە بەرکار (object) هەبێت، ئایا کاتێک دەبێتە بەشێک لە کارێکی لێکدراو، هەر بە تێپەڕی دەمێنێتەوە؟
وەڵامەکە لە تێگەیشتن لە چەمکی «یەکەی واتاییی نوێ»دا خۆی دەبینێتەوە. کاتێک ناوێک و کردارێک پێکەوە کارێکی لێکدراو دروست دەکەن، چیتر وەک دوو وشەی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ ناکرێت، «بەڵکوو» دەبنە یەک چەمکی نوێ و یەکگرتوو.
شیکاریی ورد:
کرداری «کردن» بەتەنیا تێپەڕە، چونکە پێویستی بە بەرکارە. لە «ئەو کارێکی کرد.» (لێرەدا «کارێک» بەرکارە).
بەڵام لە چاوگی لێکدراوی «شووکردن»دا، خودی ناوی «شوو» ڕۆڵی ئەو بەرکارەی بینیوە کە لەناو پێکهاتەی کارەکەدا تواوەتەوە. بۆیە کاتێک دەڵێین: «کچەکە شووی کرد»، ڕستەکە تەواوە و چیتر پێویستی بە بەرکارێکی دەرەکیی تر نییە. کارەکە لەناو خۆیدا تێرە.
بە واتایەکی تر، بەشە ناوییەکەی ناو کارە لێکدراوەکە، ڕۆڵی «بەرکارێکی ناوەکی» (Internal Object) دەبینێت و کارەکە لە پێویستی بە بەرکارێکی دەرەکی بێنیاز دەکات.
ڕێسای پوخت:
هەر کارێکی لێکدراو کە لە (ناو + کردار) پێک هاتبێت، وەک یەکەیەکی واتاییی نوێ و سەربەخۆ مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. لە زۆربەی ئەو کارانەدا کە ناوی بەشداربوو چەمکی کردارەکە تەواو دەکات (وەک «شووکردن»، «نانخواردن»، «کارکردن»)، کارە لێکدراوەکە لەناو ڕستەدا وەک کارێکی تێنەپەڕ کار دەکات، چونکە چیتر پێویستی بە بەرکارێکی دەرەکیی تر نییە.
نموونە:
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «کردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێنەپەڕ: «شووکردن»
نموونە: کچەکە «شووی کرد». (ناتوانین بەرکارێکی تر زیاد بکەین)
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «خواردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێنەپەڕ: «نانخواردن»
نموونە: ئێمە «نانمان خوارد». (کردارەکە بە «نان» تەواو بووە)
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «کردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێنەپەڕ: «کارکردن»
نموونە: کرێکارەکە «کاری دەکرد». (پێویستی بە بەرکارێکی تر نییە)
کرداری بنەڕەتی (تێنەپەڕ): «بوون»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێنەپەڕ: «گەرمبوون»
نموونە: ئاوەکە «گەرم بوو». (بوون لە بنەڕەتدا تێنەپەڕە و هەر وا دەمێنێتەوە)
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «کردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێنەپەڕ: «مەلەکردن»
نموونە: منداڵەکە «مەلەی دەکرد». (کردارەکە پێویستی بە بەرکارێکی دەرەکی نییە)
تێبینییەکی گرنگ: هەموو کارێکی لێکدراو نابێتە تێنەپەڕ
گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە هەموو کارێکی لێکدراو کە بە (ناو + کردار) دروست دەبێت، نابێتە تێنەپەڕ. هەندێکیان وەک «کەرتکردن» و «ڕەنگکردن» هەر بە تێپەڕی دەمێننەوە، چونکە هێشتا دەتوانن بەرکارێکی دەرەکی وەربگرن.
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «کردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێپەڕ: «کەرتکردن»
نموونە: ئەو سێوەکەی «کەرت کرد». (لێرەدا «سێوەکە» بەرکاری دەرەکییە)
کرداری تێپەڕی بنەڕەتی: «کردن»
دەگۆڕێت بۆ کاری لێکدراوی تێپەڕ: «ڕەنگکردن»
نموونە: ژوورەکەی «ڕەنگ کرد». (لێرەدا «ژوورەکەی» بەرکاری دەرەکییە)
ئەنجام:
کارەکانی وەک «شووکردن»، «نانکردن»، و «نانخواردن» لە بەکارهێنانیاندا لەناو ڕستەدا وەک کاری تێنەپەڕ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، چونکە بەرکارەکەیان لەناو پێکهاتەکەیاندا حەشار دراوە.
