تا خوار بە دووریتا دێمە شیعری ئارام حاجی
خوێندنەوە: بابانی شەن
نووسەر
ئەم دەقە شیعرییە، گەشتێکی قووڵ و پڕ لە ڕامانە بەناو کێشوەرەکانی “دووریدا”. لێرەدا شاعیر تەنها باس لەو مەودا فیزیکییە ناکات کە دوو جەستە لە یەکدی جیادەکاتەوە، بەڵکو “دووری” وەک بکەرێکی چالاک و ئازارێکی جەستەیی و دەروونی وێنە دەکات.
ناونیشانی شیعرەکە کە “دووری”یە، تەنها وشەیەک نییە، بەڵکو بارستاییەکی قورسە کە شاعیر دەیەوێت بمانخاتە ژێر کاریگەریی کێشکردنەکەیەوە. لەم دەقەدا، دووری تەنها وەک مەودای نێوان دوو شار نابینرێت، بەڵکو وەک ئەزموونێکی ناوەکی و “کێشهێنانی دڵ” پێناسە دەکرێت؛ لێرەدا مرۆڤ لە ڕێگەی هەستەکانییەوە مانا بەو مەودایە دەبەخشێت و وەک دیاردەیەکی زیندوو لەناو خودی خۆیدا مامەڵەی لەگەڵ دەکات، لە کتێبی فێنۆمینۆلۆجی(مرۆڤ لە ڕێگەی ئەزموونی خودی و جەستەیی و هەستەکانییەوە مانا بە دیاردەکانی دەوروبەری دەبەخشێت) «د. محمد ».
ناوەڕۆکی شیعرەکە باس لەو نامۆبوونی خود دەکات کاتێک لە کەسی بەرامبەر دادەبڕێت؛ مێشک “برسییەتی” بۆ بەرامبەرەکەی هەیە، ئەمەش گوزارشتێکی توندە بۆ پێویستیی ڕۆحی. نووسەر زیرەکانە پەنا دەباتە بەر وێنەی هاوچەرخ (بڕانی کارەبا، زەنگی مۆبایل، هۆڕنی ئۆتۆمبێل) بۆ ئەوەی بڵێ کە تەنانەت خەیاڵکردنیش لەم سەردەمەدا پچڕپچڕە و ژاوەژاوی ژیان ناهێڵێت مرۆڤ بە ئارامی لەناو خەیاڵی مەعشووقەکەیدا نوقم بێت.
لە ڕووی فۆرمی نووسینەوە، دەقەکە خاوەنی تایبەتمەندییەکی “بینراو”ی سەرنجڕاکێشە. شاعیر تەنها بە وشە باسی دووری ناکات، بەڵکو لە ڕووی شێوازی دابەشکردنی دێڕەکانیشەوە کارێکی کردووە کە خوێنەر بە چاوەکانی هەست بەو دابڕانە بکات؛ بۆ نموونە کاتێک وشەی “دوورن” پارچە پارچە دەکات بۆ (دوو/ رن)، لێرەدا فۆرمی دەرەوەی شیعرەکە تەواو لە خزمەت گەیاندنی ماناکەدایە، چونکە(شێوەی دەرەوەی دەق و چۆنییەتی داڕشتنی وشەکان دەبنە هەڵگری سەرەکی مانا و پەیامە ئەدەبییەکە – د. هیمداد ، ئەدەبی نوێی کوردی). هەروەها وێنەی (کۆتایی ڕێگاکە وەک کلکی مشک) یان (شار وەک هێڵکاری لە فڕۆکەوە)، وێنەگەلێکی مۆدێرنن کە هەستی بچووکبوونەوەی مرۆڤ نیشان دەدەن. نووسەر خۆی وەک “شار”ێکی جێهێڵدراو دەبینێت، ئەمەش وەرگەڕانێکی جوانە؛ هەمیشە ئەوەی دەڕوات وەک قارەمان دەبینرێت، بەڵام شاعیر لێرەدا جەخت لەسەر ئازاری ئەو “شوێنە” دەکاتەوە کە جێهێڵدراوە.
یەکێکی تر لە خاڵە هەرە قووڵەکانی ئەم شیعرە، پەنابردنە بەر پزیشک و زانستە. لێرەدا ململانێی نێوان “زانست” و “هەست” دەورووژێنرێت. پزیشکێک ناتوانێت شوێنی ئازاری دووری بدۆزێتەوە، دووری (دیاردەیەکە کە هەیە بەڵام شوێنێکی فیزیکی دیاریکراوی لە جەستەدا نییە – د.محەمەد، فێنۆمینۆلۆژیا). ئەمە لوتکەی تەنیاییە؛ کاتێک ئازارەکە هێندە گەورە دەبێت جەستە لە هەڵگرتنی عاجز دەبێت و زانستیش لە ناسینەوەی تێدەچێت. لە کۆتاییدا، شاعیر بە گەڕانەوە بۆ “هێزی کێشکردن” کۆتایی بە دەقەکە دەهێنێت، بەڵام ئەمجارەیان کێشکردنی زەوی نا، بەڵکو “کێشکردنی شیعر”. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە تەنها زمان و شیعر دەتوانن ئەو دوورییە بێسەروبەرە کۆبکەنەوە.
سەرچاوەکان:
١. د. محەمەد کەمال، فێنۆمینۆلۆژیا، چاپخانەی بینایی، سلێمانی، ٢٠١٣.
٢. د. هیمداد حوسێن، ئەدەبی نوێی کوردی، ناوەندی ئاوێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر، ٢٠٢٠.
3. ئارام حاجی،تا خوار بە دووریتا دێمە شیعر ، گۆڤاری ڕامان، ژمارە ٣٤٠
