د. كامەران ئەبابەكر خۆشناو
مامۆستای زانكۆ- هەولێر
—————————
سەرەتا بۆ چوونە نێو باسەكان بەپێویستی دەزانیین ئاوڕێكی خێرا لە (ڕەخنەی فێمنستی) بدەینەوە: ئایا ڕەخنەی فێمنستی چییە و بنەما و ئامانجی چییە؟
– ڕێبازی ڕەخنەیی فێمینیستی (Feminist Criticism) :
ڕەخنەی فێمینیستی لە بنەڕەتدا ڕێبازێكی ڕامیاریی و كۆمەڵایەتییە، دزە دەكاتە نێو ئەدەب، بەجۆرێك لەجۆرەكان ئەم ڕێبازەش گرنگی بە پەیوەندیی نێوان ئەدەب و دەسەڵاتی بەڕیوەبەری و هێزی ژیان دەدات.
پرسیارە سەرەكییەكانی ئەم ڕێبازە ئەوەیە:
وێنەی ژن لەم دەقەدا چۆن كێشراوە و پیشاندەدرێت؟
ئایا دەقەكە سیستەمی پیاوسالاری بەهێز دەكات یان ڕەخنەی لێ دەگرێت؟
ئایا دەقەكە ژنانەیە؟ كاردانەوەی چییە؟ ئامانج و مەبەستی چییە؟
لەم سۆنگەیەوە ڕەخنەی فێمینیستی لەناو دەقدا، تەنها بەدوای “ژن”دا ناگەڕێت، بەڵكو بەدوای ئەو سیستمە فیكری و كۆمەڵایەتییەدا دەگەڕێت، كە پێگەی ژن و پیاو دیاری دەكات. ئەم سیستمە پێی دەوترێت پیاوسالاری (Patriarchy)، كە تێیدا پیاو دەبێتە سەنتەر و پێوەر، و ژن دەبێتە “ئەویتر” یان پەراوێز.
لێرەدا بە پشتبەستن بە بنەماکانی ئەم ڕێبازە دەقی شیعری (ڕەش)ی (شنیا عەبدولمەجید) ڕاڤە دەکەین.
(شنیا عەبدولمەجید) دەنووسێت:
ئەو ساردیەت كە لە چلەی هاوینێكی گەرمدا ئەمنی تەزاند،
كەم نەبوو خۆ….!
ئێ بە زۆر نیە، شەو هەر تاریكەو
تادێ ڕەشتر ئەبێ،
بەس نیە ئەو دیوارەی پاڵم پێوە دابوو،
بەسەرما بڕوخێ…!
لێت توڕەم!
وەك ژنێكی دوو گیان،
” بێزوو”م بە بۆنت دەكرد،
ئەمێستاش… هێڵنج دەدەم، بە ناو هێنانت
لە هەموو شوێنێكا ئاسەوارت دەسڕمەوە،
لێت خۆشنابم و چیدی خۆشم ناوێیت
وەك دانێكی “ڕزیو،” لە ڕەگەوە دەرتدێنم،
دەزانم وەك ئاسەواری برینی دانەكەش ئازارت تا ڕۆحمە،
بەڵام خۆ هەر ساڕێژەبێ ئەو زامەش،
كێوە دەچی….؟
بەجۆرێكت دەنێژم،
تا پێی بزانی مردن، هەر مردن نیە!
كە ڕۆژێك ئەمنت نەبوو، پێی بزانی
چی مەرگێكە…!
ئیدی ئوفتادەییم توڕ هەڵەدەم و
سادە دڵیم، بەر نەفرەت ئەخەم،
ئاخر پێنەزانیت،هەر چیێك…. كە بۆتم كرد! (شنیــا عەبدولمەجید):
شرۆڤەی دەقی ((ڕەش)ی) (شنیا عەبدولمەجید) لە ڕوانگەی ڕەخنەی فێمینیستییەوە:
لێرەدا ڕەخنەی فێمینیستی لەوە دەكۆڵێتەوە؛ كە چۆن شاعیری ژن، زمان و وێنە بەكاردەهێنێت بۆ هەڵگێڕانەوەی پەیوەندیی هێز، ڕەتكردنەوەی ڕۆڵی قوربانی، و پێناسەكردنەوەی “خۆ”ی لە دەرەوەی پەیوەندییەكە.
بێگومان، داواكەت زۆر لەجێیە. ئەم دەقەی شنیا عەبدولمەجید نموونەیەكی زۆر ڕوون و بەرجەستەی شیعری تووڕەیی و یاخیبوونی ژنانەیە. ئەمە دەقێكە كە لە ساتەوەختی “شكست” و “كۆتایی”ی پەیوەندییەكدا نووسراوە، بەڵام بە پێچەوانەی شیعری كلاسیكی پیاوانەوە (كە زۆرجار پڕە لە گریان و پاڕانەوە)، لێرەدا ژن دەسەڵات وەردەگرێتەوە و شكستەكە دەكاتە ساتەوەختی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و هێزی خۆی.
لێرەدا بەپێی بنەماكانی ئەم ڕێبازە، شرۆڤەی دەقەكە دەكەین.
یەكەم: گۆڕینی “قوربانی” بۆ “بكەری چالاك”:
دەقەكە بە وەسفی ئازار و ساردییەك دەست پێدەكات (“ئەو ساردیەت… ئەمنی تەزاند”)، كە وێنەی ژن وەك قوربانی دەخاتەڕوو. بەڵام زۆر بە خێرایی، شاعیر ئەم وێنەیە هەڵدەگێڕێتەوە.
1-دداننان بە واقیع و خۆڕزگاركردن:
“بەس نیە ئەو دیوارەی پاڵم پێوە دابووو
بەسەرما بڕوخێ…!”
لەم دیدگەیەوە: “دیوار” لێرەدا هێمایە بۆ ئەو پیاوەی، كە ژنەكە پشتی پێ بەستووە. لە شیعری باودا، ڕووخانی دیوار كارەساتە. بەڵام لێرەدا، شاعیر دۆخەكە پێچەوانە دەكاتەوە: “بەسە كە نەڕووخا بەسەرمدا”. واتە، ئەو سوپاسگوزارە، كە لەم پەیوەندییە ژەهراوییە ڕزگاری بووە پێش ئەوەی بە تەواوی وێرانی بكات. ئەمە یەكەم هەنگاوی وەرگرتنەوەی دەسەڵاتە: گۆڕینی كارەسات بۆ دەرفەتی ڕزگاربوون.
2-لە تووڕەییەوە بۆ كردار:
تووڕەییەكە تەنها هەستێكی ناوەكی نییە، بەڵكو دەبێتە پاڵنەر بۆ كردار. شاعیر بڕیاری كرداری و یەكلاكەرەوە دەدات:
“لە هەموو شوێنێكا ئاسەوارت دەسڕمەوە”
“لێت خۆشنابم و چیدی خۆشم ناوێیت”
“لە ڕەگەوە دەرتدێنم”
ئەمە وێنەی ژنێك نییە، كە بە بێدەنگی بگری و چاوەڕێی گەڕانەوەی پیاوەكە بكات. ئەمە وێنەی ژنێكە بڕیار دەدات، كۆنترۆڵ وەردەگرێت، و بە شێوەیەكی چالاكانە ڕابردوو دەسڕێتەوە.
دووەم: بەكارهێنانی جەستەی ژنانە وەك “چەكی ڕەخنە”:
یەكێك لە بەهێزترین لایەنە فێمینیستییەكانی ئەم دەقە، بەكارهێنانی ئەزموونێكی تەواو ژنانە و بایۆلۆژییە بۆ دەربڕینی بێزاری و ڕق.
“لێت توڕەم!
وەك ژنێكی دوو گیان،
“بێزوو” م بە بۆنت دەكرد،
ئەمێستاش… هێڵنج دەدەم, بە ناو هێنانت”
شیكاریی فێمینیستییانە بۆ ئەم چەند ڕستەیە، ئەمەیە:
١. ئەزموونێكی تایبەت بە ژن: “بێزوو” و “هێڵنج”دان لە كاتی دووگیانیدا، ئەزموونێكە، كە پیاوان هەرگیز ناتوانن بە شێوەیەكی جەستەیی هەستی پێبكەن. شاعیر بە بەكارهێنانی ئەم وێنەیە، دەچێتە ناوچەیەكی تایبەت بە ئەزموونی ژنانە و لەوێوە قسە دەكات. ئەمە زمان و دەسەڵات دەدات بە جەستەی ژن.
٢. هەڵگێڕانەوەی وێنەی دووگیانی: دووگیانی لە كولتووردا زۆرجار هێمای بەردەوامی، ژیان، و خۆشەویستییە. بەڵام شاعیر لێرەدا ئەم وێنەیە هەڵدەگێڕێتەوە و دەیكاتە هێمای ڕق و بێزاری. وەك چۆن ژنی دووگیان بەبێ ویستی خۆی جەستەی كاردانەوەی بەرانبەر بۆنێك دەبێت، “من”ی شاعیریش ئێستا بە شێوەیەكی جەستەیی و كۆنترۆڵنەكراو، بێز لە ناوی پیاوەكەش دەكاتەوە.
3. ڕەتكردنەوەی سۆزداری: ئەم وێنەیە پەیوەندییەكە لە ئاستی سۆزداری و ڕۆمانسییەوە دادەبەزێنێت بۆ ئاستێكی تەواو فیزیكی و غەریزی. ئەو چیتر بە مێشكی بیری لێناكاتەوە، بەڵكو جەستەی بە تەواوی ڕەتی دەكاتەوە. ئەمە بەهێزترین جۆری ڕەتكردنەوەیە.
سێیەم: پێناسەكردنەوەی مەرگ و ژیان لە ڕوانگەی ژنەوە:
شاعیر یاری بە چەمكەكانی “مردن” و “نەبوون” دەكات و مانای نوێیان پێدەبەخشێت، كە لە خزمەتی هێزی ژندایە.
1-مەرگی سزائامێز:
“بەجۆرێكت دەنێژم
تا پێی بزانی مردن، هەر مردن نیە!”
لێرەدا ژن ڕۆڵی “گۆڕهەڵكەن” و “سزادەر” دەبینێت. ئەو چیتر قوربانی نییە، بەڵكو ئەو كەسەیە سزای مەرگ (مەرگی مەعنەوی) بەسەر ئەوی تردا دەسەپێنێت. “ناردن” لێرەدا واتە سڕینەوەی تەواوەتی لە یادەوەری و ژیانی خۆیدا.
ئەو بە پیاوەكە دەڵێت: ئەو مەرگەی من بۆ تۆم داناوە، لە مردنی ئاسایی خراپترە، چونكە مەرگی فەرامۆشكردن و بێبایەخبوونە.
2-ژیان وەك مەرگ:
“كە ڕۆژێك ئەمنت نەبوو، پێی بزانی
چی مەرگێكە…!”
ئەمە هەڵگێڕانەوەی تەواوەتیی لۆژیكی پیاوسالارانەیە. لە شیعری باودا، ژن بەبێ پیاو “دەمرێت”. بەڵام لێرەدا، شاعیر دەڵێت: تۆ بەبێ من دەمریت. ئەو “خۆی” دەكاتە پێوەری ژیان. بوونی ئەو ژیانە، و نەبوونی ئەو مەرگە. ئەمە ڕاگەیاندنێكی زۆر ڕاشكاوانەی خۆ-بەهاپێدان (Self-worth) و سەربەخۆییە. ئەو چیتر بەهای خۆی لە پەیوەندی لەگەڵ پیاوێكدا نابینێت، بەڵكو بەهای پیاوەكە لە پەیوەندی لەگەڵ ئەودا دەبینێت.
چوارەم: ڕەتكردنەوەی سیفەتە “ژنانە” باوەكان”
لە كۆتاییدا، شاعیر یاخیبوونێكی گەورە دژی ئەو سیفەتانە ڕادەگەیەنێت، كە كۆمەڵگا بە “ژنانە” و “باش”یان دەزانێت.
“ئیدی ئوفتادەییم توڕ هەڵەدەم و
سادە دڵیم، بەر نەفرەت ئەخەم،
ئاخر پێنەزانیت، هەر چیێك…. كە بۆتم كرد!”
شیكاریی فێمینیستییانە:
1- ڕەتكردنەوەی “ئوفتادەیی” (خۆنەویستی و ملكەچی) “ئوفتادەیی” یەكێكە لەو سیفەتانەی كە سیستمی پیاوسالاری هانی ژنانی بۆ دەدات. شاعیر لێرەدا ئەم سیفەتە وەك خاڵێكی لاوازی دەبینێت و “تووڕی هەڵدەدات”.
2- نەفرەتكردن لە “سادەدڵی” (دڵپاكی و ساویلكەیی) “سادەدڵی” یان دڵپاكی، سیفەتێكی تری ئایدیالی ژنی باوە. بەڵام شاعیر لێرەدا وەك هۆكاری “قۆڵبڕین” و “بەكارهێنان”ی دەیبینێت، بۆیە نەفرەتی لێدەكات.
3- ئەمە چییە؟ ئەمە پرۆسەی “هۆشیاربوونەوە”یە. ژنەكە تێدەگات، كە ئەو سیفەتانەی كۆمەڵگا وەك “جوانی” و “باشی” فێری كردوون، لە ڕاستیدا ئامرازی كۆنترۆڵكردن و چەوساندنەوەی بوون. یاخیبوونەكەی ئەو، یاخیبوونە دژی ئەو پەروەردە ژەهراوییە.
كۆبەند و ئەنجامی شرۆڤە و ڕاڤەكردنی دەقەكە بەپێی ڕەخنەی فێمینیستی:
ئەم دەقە مانیفێستێكی تووڕەی ژنێكی هۆشیارە كە لە پەیوەندییەكی شكستخواردوودا، دەسەڵاتی خۆی وەردەگرێتەوە.
1. گۆڕینی ڕۆڵەكان: دەقەكە بە شێوەیەكی سیستماتیك ڕۆڵی ژن لە قوربانییەوە بۆ بكەری چالاك، دادوەر، و سزادەر دەگۆڕێت.
2. جەستە وەك چەك: شاعیر ئەزموونی جەستەیی ژنانە (دووگیانی) وەك چەكێكی بەهێز بەكاردەهێنێت بۆ دەربڕینی ڕق و بێزاری، و بەمەش زمان و دەسەڵات بە جەستەی ژن دەبەخشێت.
3. خۆ-بەهاپێدان: شاعیر بە تەواوی لە وابەستەبوون بە پیاوەكە دێتە دەرەوە و “خۆی” دەكاتە سەنتەر و پێوەری ژیان و مەرگ.
4. یاخیبوون دژی ستانداردی ژنانە: دەقەكە ڕەخنەیەكی توندە لەو سیفەتە “ژنانە” باوانەی كە ژن لاواز و ملكەچ دەكەن، و بانگەوازێكە بۆ ڕەتكردنەوەیان.
بەكورتی، ئەم شیعرە چیرۆكی ژنێك نییە، كە دڵی شكاوە، بەڵكو چیرۆكی ژنێكە كە “خۆی دەدۆزێتەوە” و لەناو خۆڵەمێشی پەیوەندییەكی سووتاودا، بە هێزێكی نوێوە لەدایك دەبێتەوە. ئەو تووڕەییەكەی دەكاتە سووتەمەنییەك بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و ناسنامەی نوێی خۆی.
