عەبدولقادر نیازی
مەهاباد
………………
دیستۆپیای شێعری سەردەم و ناکارامەیی زەینی ڕۆمانسی
(سووکە ئاوڕێک لەسەر بە ئەنکیدۆییزم کردنی هزر و زمان)
بە ڕای ئێنگێلس کە دەڵێ: زمان کاتێ دێتە دی کە سووژە وتەیەکی بێ بۆ وتن، ئەندێشە بەر لە زمانەوە دێ. بەو پێیە شێعری کوردی وەک هونەر لەسەر بناغەیەکی بوونناسانە، پەیوەستە بە سازدانی ئەو دیالکتیکە سابجێکتیو/ئابجێکتوە لە گەڵ زمان وەک پێکهاتە و خودی شێعر وەک مەعریفە، نەک ڕەپاڵکەوتووییەکی هەڵپەسێراو و بەرهۆکارانە لەگەڵ ژین سیاسەتی رابردوو و نۆستالۆژی. بە واتایەکی تر مەعریفەی شێعر، لەسەر بناغە و پڕەنسیپی ئەم بنەما دیالکتیکییە، بەرهەڵستی هەرچەشنە هیچگەرایی و پووچگەرایی و نێهیلیزمێکی واتایی دەبێتەوە کە شێعری لە هەر چەشنە ڕووداوێکی زمانی و بەرچەمک ساز و بەرساخت سازانە بەتاڵ کردووە(دوکتور موحەممەد کەماڵ). ئەو دۆخە بەرهۆکارەی ئێستای شێعری کوردی پەیوەستە بە هەندێ قەیرانی کۆمەڵایەتی و دەروونناسی و سەرچەشنانە و لە هەموان گرینگتر نۆرۆتێئۆلۆژیک و ناسیۆنالیزمی ڕۆمانسی بەڵام، نەبوونی دیالکتیک لەگەڵ ئەدەبی جیهانیشدا خۆی هۆکارێکی گرینگە بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوە و کەڵەکەکردنی مەعریفەیەکی ڕۆمانتیک کە هەر چەشنە ئاڵ و گۆڕێکی زمانی و شێوازناسانە و ناوەرۆکییانەی دەشێعری کوردی سەردەمدا نەزۆک کردووە. پڕستیژی نۆڕۆتێئۆلۆژیکی(الهیات عصب شناختی) شێعری کوردی و گرێ درانی لە ناسیۆنالیزمی سۆزدارانە و ڕۆمانسی و نۆستالۆژیک، بەهۆی هەڵگۆستەی دەمارگرژانەی هەندێ تاقم و بەرەی ئەدەبی و سیاسی لە لایەکەوە و لە لایەکیش نەخوێندرانەوەی ژێرخانە مۆدێڕنەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی، ئەدەبی کوردی نوێخوازیشی خستە داوی ناسیۆنالیزمی کلاسیک و ڕۆمانسیزمی سۆزدارانە و تا ڕادەیەکی زۆریش نۆستالۆژیای نەزۆک(قەبە دالی لاکانی). زۆربوونی ڕادەی شاعیر لە کوردستاندا وێڕای ئەوەی پەیوەست و پاشکۆی هەندێ دەلالەتی مێژوویی و ناسینکارانەیە(عصب شناختی)، پێوەندی ڕاستەوخۆشی هەیە لە گەڵ پڕستیژی ئیماژیک و ئایدیالۆژیک و تێئۆلۆژیکی شێعر بە نیشتاوی ڕۆمانسییەت و فێتێشیستی و کاڵاتەوەرانەو و هەروەها بەپیرۆزکراوە کە بەشێوازێکی بەرهەستانە دەوری سەرچەشن و نەست و ئارکی تایپێکی نەتەوەییش دەگێڕێ. چەقبەستوویی بواری ئەندێشە و هزر لە کوردستاندا و هەروەها دەرنەچوونی بواری ڕەخنە لە دوو جەمسەری زەوقی/حیزبی ئەوەندەی تر ئەو دۆخە ئاوارتەی شێعری کوردی پشت ڕاست کردۆتەوە. ئەو شێوازە لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەرهۆکار و ئۆستوورەپەرەستانە و کاڵاتەوەرانە لە گەڵ زمان و کەسایەتی ئەدەبی و سیاسی کوردی و ناسیۆنالیزمی ڕۆمانتیک کە سەرچەشنی دیهاوێژی و سڕینەوەی ئەویترە، بە دەپەراوێزخستنی تیۆری ئەدەبی و کۆمەڵناسی و سیاسی و تەنانەت فەلسەفی جیهانی، هەرچەشنە ئاڵ و گۆڕێکی مەعریفی و نوێخوازانە و زانستی لە زمانی کوردیش زەوت کرد. بە ئایدیالۆژیک کردنی زمان و ناسیۆنالیزمی کوردی و هاوکات چەقبەستن و گڕمۆڵەکردنیان و بەستنەوەیان بە هەندێ دەلالەتی ئایدیالۆژیک و تێئۆلۆژیک و سۆزدارانە و فۆلکلۆریک، دەورێکی کارای گێڕا لەو بەرهۆکارییەی شێعری کوردی تووشی هات. هزر و زمانی کوردی دەو بەستەرەدا تەنیا دە ئیماژ و ڕووماڵدا مایەوە. دە ڕاستیدا سەلبییەت و مەنفییەتی زمانی کوردی دە پانتای جیهانیدا و نەبوونی داهێنانی مۆدێڕن بە پێی تیۆرە نوێیەکان، نە بە هۆی لاوازبوونی خودی زمانی کوردی بەڵکوو بە هۆی ئەو لەنگەرە ئایدیالۆژیک و فێتێشیستیک و نۆرۆلۆژیکە بوو کە بە بیانووی پاراستنی زمانی کوردی و فریزکردنی ڕەسەنایەتی کورد و هەڵپەسێرانی دیالکتیکی ئاگایی و خودئاگایی لەسەر زمانی کوردی گیرا. چەمکی “کۆتایی هونەر” بەو جۆرەی هێگل و هایدگەر باسی لێ دەکەن، ڕێک ئەو شوێن/کاتە بە ئایدیالۆژیک و پیرۆز کراوەیە کە هەرچەشنە بیرکردنەوە و هزرمەندی و کاتمەندی سۆبێکتی هونەری و ئەدەبی دەخاتە ژێر وێژمانی خۆی و ئەگەری هەرچەشنە سۆبژەکتیویتەیەک لە ئەکتی هونەری زەوت دەکا. ئادۆڕنۆ دەڵێ: سۆبژەکتیویتە نە چەمکێکی پاوانکراوی تایبەت بە سووژە و بناس بەڵکوو فەرایەندی تێوەگلانی بناس و سووژەیە لە گەڵ بەرناس و ئۆبێکتی دەرەکی. ئەگەر ئەولەوییەتی دیالکتیکی بناس و بەرناس(سووژە و ئۆبژە)، بەو جۆرەی ئادۆڕنۆ باسی لێدەکا ڕاگوێزی ئەدەبی کوردی بکرێ، بە دڵنیاییەوە نە لەگەڵ زۆربوونی ڕادەی شاعیرانی هاوچەشن و هاوشێواز و نە لەگەڵ سەرلەنوێ بەرهەمهێنان و کەڵەکەکردنی مەعریفەی لیپاولیپ کراو (بازتولید معرفت اشباع شدە) و نە لەگەڵ دەمارگرژی ئایدیالۆژیک لەسەر ناسیۆنالیزم و زمان و هزری چەقبەستوو و گڕمۆڵەکراو و ناچەمەوازیشدا ڕووبەڕوو نابینەوە…
