ڕەوەند ساڵح و ژیاندۆستی

ستار ئەحمەد
نووسەر، کەرکووک

………………

( ئەرێ تۆ )

ئەزموونی مرۆڤدۆستیت کردووە؟
تا بزانیت گەدەی بەتاڵی برسییەکان چی تێدایە؟
تۆ توانیوتە تەنها جارێک ئاژەڵدۆست بیت؟
لە تکانی حەیای ئەو پشیلانە بگەیت
بێ کلک کوچە و کۆڵان تەی دەکەن؟
تۆ ژینگەدۆستیت تام کردووە؟
لێوت ناوە بە لێوی گوڵێکەوە؟
تۆزی سەر گەڵایەکت سڕیوە؟
له سووتانی ئەو درەختانە دۆش داماوی، کە پێیەکانیان مەحکومن بە ڕاوەستان؟
ئەرێ تۆ..
عیشقدۆستیت خوێندۆتەوە؟
حونجەی چاوەڕوانیت کردووە؟
لەوە دڵنیابوویت، کە بۆ کوشتنی مرۆڤ یەک وشەی (خواحافیزی)
جێگەی هەزاران فیشەک و چەقۆ دەگرێتەوە؟
ئەرێ تۆ باراندۆستی تەنگی پێ هەڵچنیوی، تا هەور ژیربکەیتەوە؟
بەرددۆستی دەزانی چۆنە؟
جارێک دۆستی دیوارێک بوویت، تا چیرۆکی زیندانت بۆ بگێڕێتەوە؟
پەنجەرەدۆستی هەڵی نەکورماندوویت؟
کە بوویتە دۆستی شەو نەیتەزاندوویت؟
له ئاسمانی شیعردۆستی قەت نەفڕیویت؟
شیعرێک دڵی نەکردووی بە شووشە؟
گۆرانییەک وردوخاشی نەکردوویت؟
ئەگەر هیچ نەبوویت و نیت؟
چەند ساتێ گوێ بنێ بە دەنگی گریانی ئەم کەمانەوە،
تێدەگەیت ژیاندۆستی چییە.

ڕەوەند ساڵح

ــــــ

ئەم قەسیدەیەی رەوەند ساڵح تێکستێکی قووڵە و چەندین پرسیاری فەلسەفی، سۆزداری و کۆمەڵایەتی دەخاتەڕوو . شیعرەکە بە شێوەیەکی کاریگەر هەست و سۆز و هۆشیاری خوێنەر دەورووژێنێت و داوای لێپرسینەوە و تێڕامانی لێدەکات.

: ​قەسیدەکە لەسەر تەوەری سەرەکی “ئەزموون و هەستکردن” دەسوڕێتەوە. پرسیارە دووبارەبووەکان (ئەرێ تۆ…)، کە ڕووبەڕووی خوێنەر یان خودێکی نادیار دەکرێنەوە، بریتی نین لە پرسیاری سادە بۆ وەرگرتنی زانیاری، بەڵکو بانگەوازێکن بۆ تێڕامان لەسەر چەمکەکانی:
​مرۆڤدۆستی ، بە تێگەیشتن لە برسیەتی و ئازار.
​ئاژەڵدۆستی ، هەستکردن بە سووکایەتی و بێلانەیی ئاژەڵان.
​ژینگەدۆستی ، خۆشەویستی بۆ سروشت و هەستکردن بە ئازاری لەناوچوونی.
​عیشقدۆستی، ناسینی هێزی وێرانکەری ماڵئاوایی.
​دۆستایەتی شتە بێگیانەکان، وەکو باران، بەرد، دیوار، پەنجەرە، شەو.
​هونەر و ئەدەبدۆستی، شیعر و گۆرانی.
​ئەو “تۆ”یەی پرسیارەکانی ڕووی تێدەکرێت، لەوانەیە خودی شاعیر، خوێنەر، کۆمەڵگە، یان خودێکی بێگیان بێت، ئەمەش واتایەکی فرەچەشنی بە قەسیدەکە بەخشیوە.
​: شێوازی دەربڕین و هونەری شیعری
​سەرجەمی شیعرەکە پێکدێت لە زنجیرەیەک پرسیاری ڕەوانبێژی. شاعیر چاوەڕێی وەڵامێکی ڕاستەوخۆ ناکات، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە خوێنەر ناچار بکات بیر لە بابەتەکە بکاتەوە. ئەم پرسیارانە کاریگەرییەکی سۆزداری قووڵ دروست دەکەن، چونکە ڕاستەوخۆ دەچنە ناو ناخی کەسەکەوە و داوای لێپرسینەوەی لێدەکەن.
​قەسیدەکە پڕە لە وێنەی زیندوو و کاریگەر:
​گەدەی بەتاڵی برسییەکان
وێنەیەکی ڕاستەوخۆ و تراژیدی بۆ ئازاری مرۆڤ.
ئەو ​پشیلانە بێ کلک، کوچە و کۆڵان تەی دەکەن
وێنەیەکی بەهێز بۆ سووکایەتی و بێدەسەڵاتی ئاژەڵ.
​لێوت ناوە بە لێوی گوڵێکەوە
وێنەیەکی ناسک بۆ نزیکی و خۆشەویستی ژینگە.
​سوتانی ئەو درەختانەی کە پێیەکانیان مەحکومن بە ڕاوەستان
وێنەیەکی تراژیدی و فەلسەفی بۆ بێچارەیی و فیداکاری درەختەکان.
​کوشتنی مرۆڤ بە یەک وشەی (خواحافیزی)
گواستنەوەی چەمکی کوشتن لە فیزیکییەوە بۆ سۆزداری و دەروونی، کە هێزی وێرانکەری عیشق نیشان دەدات.
​شاعیر بە شێوەیەکی ڕێکووپێک چەمکەکانی دەست نیشان کردووە .. (مرۆڤدۆستی، ئاژەڵدۆستی، ژینگەدۆستی، عیشقدۆستی، باراندۆستی، بەرددۆستی، هتد). ئەم پۆلێنکردنە یارمەتی خوێنەر دەدات لە ڕێکخستنی بابەتەکان و گشتگیرکردنی پەیامەکە.
​قەسیدەکە بە قووڵی لەسەر لایەنی سۆزداری و دەروونی تاک کار دەکات:
​هاوسۆزی و مرۆڤایەتی : پرسیارەکان مەبەستیان هەڵسەنگاندنی ئاستی هاوسۆزی کەسەکەیە. ئایا مرۆڤ تەنیا سەیری ئازار دەکات، یان هەستی پێ دەکات و تێیدەگات؟
​ دێڕی “یەک وشەی (خواحافیزی) جێگەی هەزاران فیشەک و چەقۆ دەگرێتەوە”
گوزارشتێکی بێهاوتایە لە هێزی بریندارکەری وشە لە پەیوەندییە سۆزدارییەکاندا. وشە دەتوانێت زیاتر لە چەقۆ ئازار بە مرۆڤ بگەیەنێت و ژیانی تێک بدات.
​ دۆستایەتی شاعیر لەگەڵ دیوار (چیرۆکی زیندان)، پەنجەرە، و شەو، نیشانەی گەڕانە بەدوای پەناگە و هاوڕێیەتی لە شوێن و کاتی بێدەنگدا. دیوار نیشانەی مێژوو و زیندانە، پەنجەرە نیشانەی ئومێد و دەرەوەیە، و شەو نیشانەی تەنهایی و ترسە.
​شاعیر لە کۆتاییدا ئەنجامی پرسیارەکانی دەخاتە ڕوو. دوای تاقیکردنەوەی مرۆڤەکە بە هەموو جۆرە “دۆستییەک”، دەگاتە ئەوەی ئەگەر هیچ یەکێک لەوانە نەبوویت، ئەوا:
​”چەند ساتێ گوێ بنێ بە دەنگی گریانی ئەم کەمانەوە، تێدەگەیت ژیاندۆستی چییە.”
​ئەمە خاڵی کۆتایی و یەکلاکەرەوەیە. ژیاندۆستی : بریتی نییە لە چێژوەرگرتنێکی ڕووکەش، بەڵکو بریتییە
لە ​تێگەیشتن لە ئازار و قوربانی (گریانی کەمانە): کەمانە ئامێرێکی مۆسیقایە و زۆرجار سۆز و خەمگینی دەردەبڕێت. “گریانی کەمانە” نیشانەی دەربڕینی قووڵی ئازار و هەستی شاراوەیە.
​پەیوەستبوون بە سۆزە قووڵەکانەوە. شاعیر پێمان دەڵێت: تێگەیشتن لە هونەر و مۆسیقا تێگەیشتنە لەژیان

شیعرێک دڵی نەکردووی بە شووشە؟ گۆرانییەک وردوخاشی نەکردووی؟

​لەم ڕوانگەیەوە، ژیاندۆستی لای ڕەوەند ساڵح تێکەڵەیەکە لە توانای هەستکردن بە ئازار، هاوسۆزی لەگەڵ هەموو بوونەوەرێک، و قووڵبوونەوە لە جەوهەری ژیان لە ڕێگەی هونەرەوە.

​بەکورتی :

​قەسیدەی “ئەرێ تۆ…” تێکستێکی فەلسەفی، سۆزداری و هونەرییە کە خوێنەر دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقی و سۆزداری. شاعیر بە بەکارهێنانی زمانێکی ناسک و وێنەی شیعری پڕ واتاو زنجیرەیەک پرسیاری گشتگیر، داوا لە مرۆڤ دەکات کە لە چوارچێوەی ژیانێکی ڕۆتینی ڕۆژانە بێتە دەرەوە و هەست بە ئازاری بوونەوەرەکانی دیکە بکات. پەیامە سەرەکییەکەی بریتییە لەوەی کە مرۆڤایەتی ڕاستەقینە و ژیاندۆستی قووڵ تەنها لە ڕێگەی هاوسۆزی، تێگەیشتن لە ئازار و، پەیوەستبوون بە جەوهەری هونەرەوە دەست دەکەوێت.
​