تیشک لەسەر کرۆک:شیکردنەوەیەکی پۆستمۆدێرن و فەنۆمێنۆلۆژی بۆ هایکووکانی سەردار نۆڕێ لە «کرۆکی تیشک»دا

ئاریان یووسف

خوێندکاری دکتۆرا لە ئەدەبی ئینگلیزی

زانکۆی کوردستان لە شاری سنە

…………………….

پوختە:
ئەم توێژینەوەیە مەبەستی سەرەکیی شیکردنەوەی کتێبی «کرۆکی تیشک»ی هایکوونووسی کورد؛ ‘سەردار نۆڕێ’یە، لە ناو چوارچێوەی تیۆری پۆستمۆدێرن و فەنۆمێنۆلۆژیدا. بە بەکارهێنانی ئەرکی نووسەر؛ ڕۆلان بارت، فەنۆمێنۆلۆژیای شوێنی گاستۆن باشلار، دەکۆنستراکشنی دێریدا، و ئارکیتایپەکانی کارل گوستاو یونگ، ئەم توێژینەوەیە دەیسەلمێنێت کە هایکووەکانی ‘نۆڕێ’ تەنها کۆمەڵە هونەرێکی سادە نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی فەلسەفییە بۆ دووبارە دروستکردنەوەی فۆرمی کلاسیکی هایکوو بە زمان و ناوەڕۆکێکی کوردی-مۆدێرن. دەرئەنجامەکان نیشان دەدەن کە ئەم بەرهەمە «دەقێکی کراوەیە» کە خوێنەر دەبێتە هاوبەشی سەرەکی لە دروستکردنی مانادا، و ئەمەش وای کردووە ببێتە نموونەیەکی پێشکەوتوو لە هایکووی کوردیدا.

وشەکلیل: هایکوو، پۆستمۆدێرنیزم، فەنۆمێنۆلۆژیا، سەردار نۆڕێ، ڕەخنەی ئەدەبی، ئەدەبی کوردی، کرۆکی تیشک.

١. پێشەکی

کتێبی «کرۆکی تیشک»ی سەردار نۆڕێ (چاپی یەکەم: ٢٠٢٥) وەک بەرهەمێکی پێشەنگ لە ئەدەبی هایکووی کوردی دادەنرێت. بەڵام ئەم بەرهەمە تەنیا کۆمەڵە هایکوویەک نییە کە سروشت وەسف بکات؛ بەڵکوو پڕۆژەیەکی هونەری-فەلسەفییە کە فۆرمی کلاسیکی هایکووی ژاپۆنی بە ناوەڕۆک و زمانێکی کوردی-مۆدێرنەوە دەگونجێنێت. ئەم توێژینەوەیە مەبەستی لێکۆڵینەوەی لە قەبارەی تیۆری و فەلسەفیی ئەم بەرهەمە لە ڕێگەی تیۆرییە هاوچەرخەکانی ڕەخنەی ئەدەبییەوە، هەیە. گرنگیی ئەم توێژینەوەیە لەوەدایە کە یەکەم هەوڵی سیستماتیکە بۆ خوێندنەوەیەکی تیۆریکیی هایکووی کوردی، و ڕەخنەی ئەدەبی کوردی دەگەیەنێتە ئاستێکی باڵای تیۆریزەکردن. پرسیاری سەرەکیی ئێرە ئەوەیە: چۆن هایکووەکانی نۆڕێ لە «کرۆکی تیشک»دا توانیویەتی فۆرمی کلاسیکی هایکوو بە ناوەڕۆکێکی پۆستمۆدێرن و فەلسەفییەوە بگونجێنێت؟

٢. ڕوانگەی خوێندنەوە

بە گشتی، لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان لەسەر هایکووی کوردی زۆر سنووردارن و زیاتر ڕوانگەیەکی وەسفییان هەیە. زۆربەی توێژینەوەکان تەنیا باس لە پێکهاتە فەرمییەکانی هایکوو دەکەن، یان وەک بەشێک لە شیعری کورتەوە سەیری دەکەن. بەڵام هیچ توێژینەوەیەکی تیۆریکی تایبەت بە کارێکی تاکەکەسی وەک ‘سەردار نۆڕێ’ نەکراوە. لە ئاستی جیهانیدا، هایکوو زۆر جار لە ڕێگەی تیۆری ئەکۆکریتیسیزم (Ecocriticism) یان فەلسەفەی ڕۆژئاوایی سەیر دەکرێت. ئەم توێژینەوەیە بۆ یەکەم جار هایکووی کوردی لە ناو چوارچێوەی تیۆری پۆستمۆدێرن و فەنۆمێنۆلۆژیی ڕۆژئاواییەوە دەخاتە بەر چاو، و ئەم بۆشایییە لە ڕوانگەی توێژینەوەدا پڕ دەکاتەوە.

٣. چوارچێوەی تیۆری و میتۆدۆلۆژی

ئەم توێژینەوەیە لە ڕێگەی شێوازی شیکردنەوەی دەق (Textual Analysis)ەوە پێش دەچێت. سەرچاوەی سەرەکیی توێژینەوەکە خۆی، کتێبی «کرۆکی تیشک»ە، کە لە دووتوێی ٧٠٢ لاپەڕەدایە و ١٢٧٠ هایکوو لەخۆ دەگرێت. میتۆدی کار بریتییە لە بەکارهێنانی چەند تیۆرییەکی سەرەکی، وەک ئامرازێک بۆ شیکردنەوەی هایکووەکان:

– تیۆری پۆستمۆدێرن: بە تایبەتی مردنی دانەر؛ ڕۆلان بارت و دەکۆنستراکشنی دێریدا، بۆ شیکردنەوەی ڕۆڵی خوێنەر و شێواندنی سنوورە دوانییەکان.
– فەنۆمێنۆلۆژیا: بە تایبەتی فەلسەفەی هایدێگەر سەبارەت بە کات و فەنۆمێنۆلۆژیای شوێنی باشلار، بۆ تێگەیشتنی ساتە فەنۆمێنۆلۆژییەکانی ناو هایکووەکان.
– دەرونناسیی یونگی: بۆ شیکردنەوەی هێما ئارکیتایپییەکانی وەک مانگ و خۆر، کە بەردەوام دەبنەوە لە بەرهەمەکەدا.

ئەم تیۆرییانە وەک چاویلکەیەکی بەهێز کار دەکەن، کە ڕوانگە قووڵە فەلسەفییەکانی هایکووەکانی ‘نۆڕێ’ نیشان دەدەن.

٤. شیکردنەوە

٤.١. فەنۆمێنۆلۆژیای ساتەکە و بوون لە جیهاندا (هایدێگەر و باشلار)
بەربڵاویی بابەتی سروشت و کات لە هایکووەکانی ‘نۆڕێ’دا، بە تایبەتی لە بەرگی یەکەمدا (“ڕژانی گزنگ”)، بەباشی لە ڕێگەی فەلسەفەی هایدێگەر و باشلارەوە شیکردنەوەی دەکرێت. هایدێگەر (١٩٦٢) لە کتێبی بوون و کات دا باسی “دازاین” (Dasein) – بوون-لە-جیهاندا – دەکات و پێی وایە مرۆڤ لەناو کاتدا خۆی دەناسێتەوە. ساتە “ئێستا”کانی ‘نۆڕێ’ وەک ئەو “ساتە گەورانە”ی هایدێگەرن کە بوون ڕوون دەکەنەوە.

نموونە:
حەیف تەمەن کورتن،
لە پێشوازیماندا
سەمای پەپوولەکان. (لا ٤٨)

ئەم هایکووە کورتیی تەمەن (Temporality) و جوانیی سروشتی کورتخایەن نیشان دەدا. وەک باشلار (١٩٩٤) لە ‘پۆئەتیکای شوێن’دا دەڵێت: “کرۆک”ەکە (یاخود ساتەکە) دەکرێت بەشێوەیەکی فەنۆمێنۆلۆژی جیهانێکی تەواو لەخۆ بگرێت. پەپوولە کورتەساتییەکە دەبێتە هۆی چڕبوونەوەی هۆشیاری لە ساتێکدا، کە تێیدا کات وەستاوە و بوون خۆی ڕوون دەکاتەوە. ئەم ساتە فەنۆمێنۆلۆژییانە تایبەتمەندیی سەرەکیی هایکووەکانی ‘نۆڕێ’ن، کە وا لە خوێنەر دەکەن لە ناوەڕۆکی ڕۆژانەی ژیاندا، قووڵایییەکی فەلسەفی ببینێت.

٤.٢. سیمیۆتیک و مردنی نووسەر (ڕۆلان بارت و ئومبێرتۆ ئێکۆ)
هایدراستی تیۆری “مردنی دانەر”ی ڕۆلان بارت (١٩٧٧) و چەمکی “دەقی کراوە”ی ئومبێرتۆ ئێکۆ (١٩٨٩) بۆ شیکردنەوەی هایکووەکانی ‘نۆڕێ’ زۆر گونجاون. هایکووەکان بە کورتەیی و مانا چڕەکەییان، ناچارن خوێنەر بەشداریی لە دروستکردنی مانادا بکات. نووسەر لە دەقێکدا “مردووە” و ئەوە خوێنەرە کە دەبێت “مانا” دروست بکات.

نموونە:
ناوم لە کەنار دەریای ژین،
شەپۆلی مەرگیش
نایسڕێتەوە. (لا ٢٢٢)

ئەم دەقە “کراوەیە” (Eco, 1989) و چەندین ئاستی مانایی هەیە: ئاستی کەسی (یادەوەری تاک)، ئاستی گشتی (مەرگ) و ئاستی کۆلێکتیڤ (کۆچی گەلی کورد). ماناکە “دەستەبەر” نییە، بەڵکوو لە لایەن خوێنەرەوە “دەدرێت”. وەک بارت دەڵێت، “لە دەقدا تەنیا یەک شت هەیە: خوێنەر”. ئەم تایبەتمەندییە وای کردووە کتێبەکە هەمیشە نوێ بێت و هەر خوێنەرێک خوێندنەوەیەکی جیاوازی لێ پێشکەش بکات.

٤.٣. دەرونناسیی یونگی: ئارکیتایپ و ناهۆشیاری کۆلێکتیڤ
بەکارهێنانی بەردەوامی هێماکانی سروشت (دار، ئاو، مانگ، خۆر و…هتد) لە هایکووەکاندا، دەکرێت وەک ئارکیتایپەکانی ناهۆشیاریی کۆلێکتیڤ لە ڕوانگەی کارل گوستاو یونگ (١٩٦٨) شیکردنەوەی بکرێت.

نموونە:
گەڕاوەتەوە
لە ژوانی خۆر،
خۆی دەشوا مانگ! (لا ٥٧)

مانگ و خۆر وەک ئارکیتایپی “ئانیما” (Anima – مێینە) و ئانیموس(Animus – نێرینە) دەردەکەن کە لە پێکھاتەی دەروونیی مرۆڤدا یەکدەگرنەوە. پێکەوەخەوتنیان نیشانەی گەیشتنی “خۆیی”ە (Self) کە ئامانجی پەرەسەندنی دەروونییە لە تیۆری یونگدا. بەم شێوەیە، هایکووەکانی ‘نۆڕێ’ نەک تەنیا ڕوانگەیێکی دەرەکییان بۆ جیهان پێشکەش دەکەن، بەڵکوو ڕێگەیەکن بۆ ناسینی جیهانی ناخی مرۆڤ. ئەم هێمایانە پەیوەندیی کۆلێکتیڤی ناخۆیی گەلی کوردیش دەگەیەننەوە.

٤.٤. پۆستمۆدێرنیزم و شێواندنی سنوور (دێریدا)
تیۆری دەکۆنستراکشنی دێریدا (١٩٧٦) یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتنی شێواندنی سنوورە دووانییەکان لە بەرهەمەکەدا. ‘نۆڕێ’ سنوورە کلاسیکییەکانی هایکوو (وەک ٥-٧-٥) ناهێڵێت و لە جیاتییەکەیدا سنوورە کۆنەکانی نێوان شەو/ڕۆژ، ژیان/مردن، خۆر/مانگ دەشکێنێت.

نموونە:
شەو و ڕۆژ یەکتر دەگەوزێنن
لەدایکبوونی
بوولێڵە و کازیوە. (لا ٥٩)

لەم هێمایەدا، شەو و ڕۆژ چیتر دوو دژی یەک نین (“دووانییە گەورە”کەی دێریدا)، بەڵکوو پێکەوە “دەگەوزێنن” و یەک دەبن. ئەمە نیشانەیەکی ڕەسەنیی پۆستمۆدێرنیزمە: شێواندنی سنوورە پتەوەکان و لەناوبردنی سەنتەری فیکری. ئەم تێکەڵبوونە نیشانەی ئارامی و یەکگرتنییە لە جیهانێکدا کە زۆر جار بە دواجیایی و کێشە دەناسرێت.

٥. کۆتایی و دەرئەنجام

کتێبی «کرۆکی تیشک»ی ‘سەردار نۆڕێ’ بەرهەمێکی پڕ لە قەبارەی تیۆری و فەلسەفییە کە لە ڕێگەی فۆرمی هایکووەوە، چەندین بابەتی قووڵی بوونناسی، زمانناسی، دەرونناسی و کولتووری تێکەڵ دەکات. ئەم بەرهەمە تەنیا وەڵامدانەوەیەکی کوردی بۆ هایکووی ژاپۆنی نییە، بەڵکوو خوڵقاندنەوەیەکی پۆستمۆدێرن و ڕەھەیە لەم فۆرمە هونەرییە، کە سنوورەکانی زمان و کولتوور دەشکێنێت. *«کرۆکی تیشک»* دەقێکی *”کراوەیە”* کە بەردەوام دەتوانرێت لە ناو چوارچێوەی تیۆرییە جیاوازەکاندا بخوێنرێتەوە و هەر خوێندنەوەیەکیش قاتێکی نوویی مانایی دەربخات. ئەم بەرهەمە پێویستیی بە خوێندنەوە و لێکدانەوەی زیاتر هەیە و دەتوانێت ببێتە بناغەیەک بۆ قۆناغێکی نوێ لە ڕەخنەی ئەدەبیی کوردیدا. وەک نووسەر خۆی دەڵێت: هایکووەکانی پێویستیی بە “لەسەر وەستان” هەیە، و ئەمەش ڕاستییەکی تیۆری و فەلسەفییە بۆ هەموو خوێنەرێک.

سەرچاوەکان:

– Barthes, R. (1977). Image, Music, Text. Hill and Wang.
– Bachelard, G. (1994). The Poetics of Space. Beacon Press.
– Derrida, J. (1976). Of Grammatology. Johns Hopkins University Press.
– Eco, U. (1989). The Open Work. Harvard University Press.
– Heidegger, M. (1962). Being and Time. Harper & Row.
– Jung, C. G. (1968). Man and His Symbols. Dell Publishing.
· Noori, S. (2025). The Gist of Ray. Nusiyar.