ئەرشەد تەحسین
نووسەر، سلێمانی
………………..
كتێبی ( بەسەركردنەوە ) لەنووسینی ( م. جەعفەر فەقێ ئەحمەد
تەڕەماری ” بانەسیری ” )یە، لەدووتوێی ١٧٥ لاپەڕەدا بەرگێكی جوان و ناواخنێكی دەوڵەمەندەوە چاپ و بڵاوكراوەتەوە، ئەم كتێبە بەبێ ئەوەی پۆلێن بەندی تێداكرابێت و بابەتەكانی جیاكرابنەوە ئاوڕی لەچەند بابەتێكی هەمەلایەن و گرنگ داوەتەوە، هەریەك لەبابەتەكانی بۆ ئەمڕۆ گرنگ و پێویستن و دەكرێت ببێتە سەرچاوەیەكی بەبایەخی مێژوویی و كۆمەڵایەتی و دەرخەری دۆخی كوردستان و ناوچەی سلێمانی لەسەدەی ڕابردوودا.
گێڕانەوەی مێژوو وەك خۆی
ئەم كتێبە لەچەند شوێنێكدا زۆر بەجوانی مێژووی سەدەی رابردوومان بۆ دەگێڕێتەوە، نووسەر خۆی بینەری بەشێك لەڕووداوەكان بووە، بۆیە وەك مێژوویەكی راست و دروست تەماشادەكرێن، كاتێك كەسێك بەچاوی خۆی رووداوێك دەبینێت و بەبێ كەم و زۆر تۆماری دەكات، هیچ كات وەك ئەوە نییە دەماو دەم بگێڕدرێتەوە، بۆ نمونە لەبابەتی ( لافاوەكەی سلێمانی ساڵی ١٩٥٧ زایینی ) نوسەر بەوردی كات و ڕۆژ و مانگ و ساڵی لافاوەكە و چۆنییەتی روودانی بەشێوەی چیرۆك ئامێز دەنووسێت، چركە ساتی گۆڕانكاری كەش و هەوا و بارینی باران و دروستبوونی لافاو دەگێڕێتەوە بەمەیش بەڵگەیەكی راست و دروست سەبارەت بەڕووداوەكە پیشان دەدات، بەشێوەی كامێرایەكی سینەمایی لەگەڵ رێڕەوی لافاوەكەدا خوێنەر دەگوازێتەوە بۆ هەموو شوێنەكان، ئەو زیان و لێكەوتانەی لەو كارەساتە كەوتوونەتەوە دەست نیشان دەكات، تەنانەت باسی سروشتی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی كوردی دەكات، لەكاتی لێقەومان و كارەساتدا بەتەنگ یەكەوەن و هاوكاری یەكیان كردووە و پشت و پەنای یەك بوون.
ئاوڕدانەوە لەهونەری بیناسازی و پێكهاتەی خانووبەرە.
لەئێستادا وڵات بەرەوپێشچووە و لەشاردا بینا و باڵاخانەكان چوون بەئاسماندا و مۆركی جیهانییان گرتووە، خانووبەرەی گوندنشینان و شوێنی نیشتەجێ بوونیان لەئاستی پێشكەوتندان، زادەی قۆناغ و سەردەمی نوێن و بەپێی پێشكەوتنەكانی رۆژگار بەدەستهاتوون، ئەوەی ئێستا هەیە لەڕووی پێكهاتە و شێوە و كەرەستەی بەكارهاتوو، زۆر جیاوازە لەسەدەیەك لەمەوبەری كۆمەڵگەی كوردی، لەم كتێبەدا بەگەڕانەوە بۆ سەدەیەك لەمەوبەر، باسی شوێنی نیشتەجێ بوون و خانووبەرە دەكات لەكوردستان، هەندێك زانیاری گرنگ لەڕووی وشەسازی و كەرەستەی بەكارهاتوو و كەلوپەلی خانووەوە ئاماژە پێدەكات لەگەڵ شێوازی بەكارهێنانیان، كاتێك خوێنەر ئەو وشە و دەستەواژانە دەخوێنێتەوە هەست دەكات تا ئاستی فەوتان لەبیرچوونەتەوە و فەرامۆشكراون، بۆ نمونە وشەگەلی ( تەیمان، تێڵا، بییە، گەلەخانە و گەوڕ و پشتیر، سواغ، دارەڕا، هەڵژ، سەربان گێڕان، تاق، پشقل و پەیین…هتد ) لەو وشە و دەستەواژانەن لەئێستادا یان نامۆن یان واتا و مەبەستەكەیان پێویستی بەفەرهەنگ هەیە لای نەوەی نوێی ئەم سەردەمە، سەرباری ئەوەی زۆر بەوردی و ئەندازەییانە باسی چۆنییەتی دروستكردنی خانووبەرە و نواكانی ئەو سەردەمە كراوە، هەروەها قۆناغ بەقۆناغ ئەوە ڕوونكراوەتەوە كە وەستا و. كەسانی شارەزای ئەو سەردەمانە چۆن كاریان كردووە.
داب و نەریتی كۆمەڵایەتی و مۆركی كوردەواری.
كۆمەڵگەی كوردی داب و نەریت و مۆركی كوردانەی تایبەتی خۆی هەیە، لەڕۆژگاری دێرینەوە تا ئەمڕۆیش مایەی شانازی تاكی كوردە، كاری هەرەوەزی و بەتەنگەوە هاتنی یەكدی لە ئیشوكاری رۆژانەدا یەكێكە لەهەرە لایەنەجوانەكانی كوردەواری، هەرەوەزی بریتییە لەڕاپەڕاندنی كاروبارەكانی ڕۆژانە یان وەرزانە بەدوو كەس یان زیاتر، یان ئەنجامدانی كارێكی بەكۆمەڵ، ئەمە سروشتی جوانی كوردەوارییە گوندنشینان و تەنانەت شارنشینانیش پیادەی دەكەن، خەڵكی گوند و گەڕەك و ناسیاوان لەكاتی ڕاپەڕاندنی كاروباری ڕۆژانەیاندا یارمەتی یەك دەدەن و هەماهەنگن و باری سەرشانی یەكدی سوك دەكەن، گومان لەوەدا نییە لەڕابردوودا ئەرك و فەرمانی زۆریان لەسەر شان بووە و پێویستیان بەهێزی كار بووە، دروێنە و دەسكەنە و گڵەبان و جۆماڵ و جوتكردن و خەلە و خەرمان تا دەگاتە كاروباری ئاودێری و دێراو هەڵدانەوە و لەوەڕاندنی مەڕ و ماڵات، دواتریش بۆ ساوەر كوڵاندن و باراش هاڕین، هەموو ئەو كارانە بۆ تەنها كەسێك یان خێزانێك ئەستەم و گرانە، بەڵام كاتێك بەهەرەوەزی كارەكان ڕادەپەڕێنن كاتێكی زۆریان بۆ دەگەڕێتەوە و ئەرك و ماندوێتیشیان دابەشی سەرشانی یەكدی دەكەن، ئاوڕدانەوە لەم سروشتەی مۆركی كوردەوارییە و باسكردنی لەم كتێبەدا بیرهێنەرەوە و سەلمێنەری ئەوەیە ئێمەی كورد خاوەنی سەروەتێكی مرۆیی و كولتوورێكی جوانی بەدەنگەوە هاتنین، هەروەها ئاماژەكردن بەیارییە میللییەكانی لەوكاتانەدا دەكرێت سەلمێنەری پتەوی كۆمەڵگەی كوردی و ژیانی كوردەوارییە.
بابەتی سیاسی و مەینەتییەكانی كورد.
مەینەتییەكانی كورد لەهەموو قۆناغ و سەردەمە جیاجیاكانی مێژوودا تۆمارێكی لەبیرنەكراوە، ئەم كتێبەیش بێ بەش نییە لەگواستنەوەی زانیارییەكانی تایبەت بەكێشە نەتەوەییەكانمان، نووسەر زۆر بەجوانی باسی تاوانی ٩ی ئەیلولی ساڵی ١٩٦٣ دەكات، بەو پێیەی خۆی لەناو رووداوەكاندا بووە بەوردی باسی ئەو چەرمەسەرییانە دەكات كە بەهۆی قەدەغەی هاتووچۆ بەسەریدا هاتووە، ئەو زوڵم و ستەمە دەگێڕێتەوە بەسەر شاری سلێمانیدا لەماوەی چەند ڕۆژێكی ئەوكات بەسەر خەڵكیدا هاتووە، باس لەوە دەكات دەسەڵاتی ئەوكات زۆر بێبەزەییانە لەماوەی سێ ڕۆژی قەدەغەی هاتووچۆدا بەسەر خەڵكیاندا هێناوە، بەبێ هۆكار و بەبێ تاوان ڕۆڵەی ئەم نەتەوەیە بەكۆمەڵ خراون بەژێر خاكەوە، تەنانەت دەستی غەدر دەگاتە مزگەوتەكان و لەماڵی خوادا دوو فەقێ لەمزگەوتی حاجیانی شاری سلێمانی دەكوژرێن و دوای كۆتایی هاتنی قەدەغەی هاتووچۆ و ئاسایی بوونەوەی دۆخەكە خەڵكی پێیان دەزانن، سەرباری ئەوەی چەندین زانیاری تری گرنگ لەم كتێبەدا هەیە سەلمێنەری بێ تاوانی كورد و جەور و ستەمی دەسەڵاتی ئەوكاتەیە دەرهەق بە گەلی كورد.
ژن و پێگەی لەژیانی كۆمەڵایەتیدا.
ژن وەك بەشێكی سەرەكی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی، وەك دایك و خوشك و هاوسەر و كچ بۆ پیاو، پێگەیەكی گرنگی هەیە، كۆمەڵگەی كوردی ڕێزێكی زۆری لەژن و ئەرك و مافە كۆمەڵایەتیەكانی ناوە، بەچاوێكی مەزنەوە سەیری ڕۆڵی ژنی كردوە، ژنیش توانیویەتی ئەو رۆڵەی پیادەی دەكات بەجوانی جێی خۆی بكاتەوە، لەم كتێبەدا ڕەنگدانەوەی ئەو گرنگی پێدانە هەستی پێدەكرێت و وەك راگری پێگەی خێزان و شیرازەی، ناوی ژن هێنراوە و بایەخی پێدراوە، بەوردی تیشك خراوەتە سەر كاروبارەكانی ژنان و ئەو ئەرك و ماندووبوونەی ژن بەرجەستەی دەكات، وەك یارمەتیدەر و پشت و پەنای پیاو هەژمار كراوە، سەرجەم كارەكانی ژنان تەنانەت لەكاتی شین و شاییشدا و چۆنیەتی هەڵسان بەئەركەكانیان لەڕابردوودا باسكراوە، لەئێستادا جۆر و شێوازی ئەركەكانی ژنان گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەم ژنانیش ڕۆڵ و پێگەیەكی جیاوازیان وەرگرتووە، لەم سەردەمەدا ژن وەك فەرمانبەر و بەڕێوەبەر و دكتۆر و پەرستار و كارمەندی تەندروستی و مامۆستا و تەنانەت وەك وەزیریش جێ پەنجەی بەكەرتی گشتیيەوە دیارە، لە كەرتی تایبەتیش دا وەك كاسبكار و خاوەنكار و پیشەوەر ڕۆڵی خۆیان بینیوە، لەهەمان كاتیشدا توانیویانە هاوشانی پیاوان لەبواری نووسین و هونەرەجوانەكان و هەموو بوارەكانی تری ژیان بوونی خۆیان بسەلمێنن، ئەمەيش لەم كتێبەدا بەجوانی ئاماژەی پێكراوە و وەك سەلمێنەری پێشكەوتنەكانی كۆمەڵگە هەژمار كراوە.
چەند ئامارێكی ورد و ڕێكوپێك.
لەم كتێبەدا سەرباری ئەوەی باسی چەند بابەتێكی گرنگ كراوە، لەهەمان كاتیشدا چەند ئامارێكی ورد و جوانی جێ بایەخی مێژوویی تێدایە، بۆ نمونە كاتێك باسی ئاشەكانی سلێمانی و بواری ئاشەوانی دەكات هێندە بە جوانی و بە وردی و بە ئاماری رێكوپێك باسی دەكات هەموو رەهەندە جیاوازەكانی خستووەتە بەردیدەی خوێنەر، تەنانەت باسی لەو ئاشانەيش كردووە لەنیوەی یەكەمی سەدەی رابردوو لەشاری سلێمانی بوونیان هەبووە و شوێنەواریان ماوەتەوە، هەروەها پۆلێنبەندی نێوان ئاشی ئاو و ئاشی ئاگر و جۆرەكانیتری ئاشدا كردووە، شوێن و ژمارەی ئاشەكانیشی خستووەتە روو.
لەبابەتی بنكەی پۆلیس و ئەرك و فەرمانیان و سنووری جوگرافی بڵاوبوونەوەیان لەشاری سلێمانی و قەزا و ناحیەكانيیەوە ئامارێكی ورد و جوان و ڕێكوپێكی بڵاوكردووەتەوە، بەشێوەیەكی زۆر جوان شوێن و سنووری كاركردنیان و ژمارەی كارمەند و ئەفسەر و نمرەدارەكانیانی بەوردی نووسیوە، ئەمەيش خۆی لەخۆیدا گرنگی و تایبەتمەندێتی خۆی هەیە، بەتایبەت بۆ كەسانێك بیانەوێت توێژینەوە یان لێكردنەوەی لەكات و سەردەمی رابردوو بكەن.
لەبابەتی هێڵەكانی گواستنەوەی شاری سلێمانی باسی لەو بواری گواستنەوە كردووە لەساڵی ١٩٤٠ بەدواوە بەشێوەی پۆلێنبەندی هێڵی گواستنەوەی هاوڵاتیان و كەلوپەل و بارهەڵگری روونكردووەتەوە، سەرجەم هێڵەكانی شاری سلێمانی بەشار و شارۆچكەكانەوە باسكردووە تەنانەت بەو كەس و كارمەندانەی كاریان تێداكردووە، و جۆری ئۆتۆمبیل و نرخی گواستنەوانەی لەوكاتەدا پیادەكراون، ئەمەيش دیسان گرنگی خۆی هەیە لەپێناو ون نەبوونی مێژووی ئەوكات و سەردەمەی تێرمیناڵێكی یەكگرتوو و هاوبەش نەبووە.
ماوەتەوە بڵێین; لەم كتێبەدا سەرباری ئەوەی باسی چەند شوێنێكی كردووە وەك سەرچنار، ئەشكەوتی هەزار مێرد، چەمی رێزان، سورداش، گوندی تەلان، هەروەها چۆنيیەتی دروستكردنی پردی قلیاسان، باسی چەندین كەسێتی كوردیشی كردووە كە لەبوارە جیاجیاكاندا رۆڵیان هەبووە و لەبوارەكەی خۆیاندا خزمەتیان كردووە و مێژوویان بۆ خۆیان تۆمار كردووە و مێژوو شانازیان پێوە دەكات.
جێی خۆیەتی ئاماژە بەوەيش بكەم نووسینەكانی ئەم كتێبە پێشتر لەگۆڤار و رۆژنامە و بڵاوكراوەكاندا بلاوبوونەتەوە، بەڵام كۆكردنەوەیان لەكتێبێكدا كارێكی جوان و بەجێیە لەپێناو هێشتنەوەی ئەو نووسینانە و ئاسان گەیشتن بەدەستی خوێنەر، بەتایبەت بۆ كەسانێك لەبواری لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستیدا كار بكەن، هەر بۆیە جێی دەست خۆشيیە و بەهەموو پێوەرێك كتێبەكە مایەی بەرز نرخاندنە.
