د. کامەران ئەبابەکر خۆشناو
پسپۆری رەخنەی ئەدەبی، شێوەناسی، ھەولێر
………………………………………..
له کۆمەڵگە جیاوازەکانی دونیادا زۆرن ئەوانەی شەیدای ئەدەبن و ئەدەبدۆستن، لەنێویشیاندا زۆرن ئەوانەی بەناوی ئەدیب و شاعیر خۆیان پێناس دەکەن.
هەڵبەت کۆمەڵگەی کوردیش لەم دیاردەیە بەدەر نییە، تایبەت دیاردەی ئەوانەی ناسناوی شاعیر بۆخۆیان دادەتاشن خۆیان بە شاعیر دەزانن، کەچی یەک شیعری باشیان نییە، یان باشتر بڵێین ئەو نووسینانەی بەناوی شیعر دایدەنێن، دوورە لە پەرێزی شیعرییەت و ناکەوێتە خانەی شیعر، خاوەنەکانیشیان شاعیر نیین، ئێ ئاخر شیعر چەندین بنەمای تایبەتی هەیە، کە لەم باسەدا جێگەی نابێتەوە، ئەی چی بەو کەسانە بگوترێت باشە!
من پێم وایە، ئەوانە (شیعرنووس)ن، نەک (شاعیر)، له دونیای ئەدەبدا شاعیر و شیعرنووس، دوو کەسایەتی جیاوازن، جیاوازییەکەیش زۆر وردە، ئەو کەسانەیش کەمن کە لێکیان جودا دەکەنەوە، چونکە جیاوازییەکە زیاتر پەیوەندی بە قووڵایی و پابەندبوونی کەسەکەوە هەیە بە شیعر و شیعرییەت.
لەم سۆنگەوە بۆ ئەوەی ئاشنابین بەم دوو کەسایەتییە، پێم باشە پێناسە و تایبەتمەندییەکان بخەمەڕوو:
۱/ شاعیر (Poet) کێیە؟
* کەسێکە شیعر بەشێکی دانەبڕاوی ژیان و ناسنامەیەتی.
* خاوەنی دید و بۆچوونی تایبەت بە خۆیەتی و لە ڕێگەی شیعرەوە گوزارشتی لێ دەکات.
* زۆرجار بە کارەکەی ناسراوە و خاوەنی بەرهەمی بڵاوکراوەیە.
* شیعر لای ئەو تەنها نووسین نییە، بەڵکو پیشە و هونەرێکە کە بە تەواوی خۆی بۆ تەرخان کردووە.
۲/ شیعرنووس (Poem Writer) کێیە؟
* کەسێکە کە توانای نووسینی شیعری هەیە، بەڵام لەوانەیە ئەمە کاری سەرەکی یان ناسنامەی ئەو نەبێت.
* ڕەنگە تەنها بۆ کات بەسەربردن، یان بۆ بۆنەیەکی تایبەت شیعر بنووسێت.
کەواتە هەموو شاعیرێک شیعرنووسە، بەڵام هەموو شیعرنووسێک بە شاعیر دانانرێت. بۆ نموونە، کەسێک، کە گۆرانی دەڵێت یان کارتی پیرۆزبایی ئامادە دەکات، دەتوانێت شیعرنووس بێت، بەڵام مەرج نییە شاعیر بێت.
کورتەی جیاوازییەکە:
* تایبەتمەندی شاعیر (Poet)
۱: پابەندبوون: شیعر بەشێکە لە ژیانی و پیشەیەتی.
۲: ناسنامە: وەک شاعیر ناسراوە
٣: قووڵایی: خاوەنی دید و فەلسەفەی خۆیەتی، زیاتر ڕۆدەچێتە نێو زمان.
٤: فەرهەنگ: فەرهەنگی زمانی دەوڵەمەند و لەبن نەهاتووە، زۆرجاریش وشە دادەتاشێت.
٥: هەڵبژادن و ڕیزکردن: لە هەڵبژادنی وشە توانایەکی زۆری هەیە، لە ڕێکخستندا هێندە بایەخ بە یاساکانی زمان نادات و کۆتەکان دەشکێنێت و زۆرترین ڕێژەی لادان لە دەقەییدا بەدیدەکرێت.
* تایبەتمەندی شیعرنووس (Poem Writer):
۱: پابەندبوون: بە شێوەیەکی کاتیی دەنووسێت.
۲: ناسنامە: تەنیا لای کەمینەیەک وەک شاعیر دەناسرێت.
۳:قووڵایی: زیاتر گرنگی بە لایەنی تەکنیکی و کێش و سەروا دەدات.
٤: فەرهەنگ: فەرهەنگی زمانی کرچ وکاڵ و سواوە.
٥: هەڵبژادن و ڕیزکردن: لە هەڵبژادنی وشە توانایەکی کەمی هەیە، لە ڕێکخستندا زۆر خۆی دوور دەگرێت شکاندنی یاساکانی زمان، بۆیە کەمترین ڕێژەی لادان لە دەقەییدا بەدیدەکرێت.
بەگشتی، “شاعیر” ناسناوێکی بەهێزتر و بەڕێزترە، بە کەسێک دەوترێت کە ژیانی خۆی بۆ ئەم هونەرە تەرخانکردووە، لە کاتێکدا “شیعرنووس” وشەیەکی گشتیترە بۆ هەر کەسێک دەقێک دەنووسێت و هەندێک شیعرییەتی تێدابێت، دەگونجێ.
هەڵبەت بوونی ئەم تایبەتمەندییانە، لەخۆڕا نیین، بەڵکوو زادەی چەند شتێکی دیکەن، لەوانە:
١. مەبەست و پاڵنەر:
* شاعیر: زۆرجار پاڵنەرێکی ناوەکی و قووڵی هەیە بۆ نووسین، شیعر بۆ ئەو پێویستییەکی ڕۆحییە، ڕێگایەکە بۆ گەڕان بەدوای ماناکانی ژیان، گوزارشتکردن لە ئازار و خۆشییە گەورەکان، یان گەیاندنی پەیامێکی فیکری و فەلسەفی.
* شیعرنووس: لەوانەیە پاڵنەرەکەی دەرەکی بێت. بۆ نموونە، ڕەنگە تەنها بۆ وەڵامدانەوەی داواکارییەک، بەشداریکردن لە کێبڕکێیەک، یان بۆ مەبەستێکی بازرگانی (وەک نووسینی شیعر: لەسەر کارتی پیرۆزبایی، یان بەند و گۆرانی، یان بۆ بازرگانی و لایەنی سیاسیی) بنووسێت.
٢. داهێنان و کاریگەری:
* شاعیر: هەمیشە هەوڵی داهێنان و شکاندنی ڕێچکە باوەکان دەدات. شاعیرە گەورەکان زۆرجار قوتابخانەی شیعری نوێ دادەمەزرێنن، شێواز و زمانی تایبەت بە خۆیان دروستدەکەن و کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر نەوەکانی دوای خۆیان و تەنانەت لەسەر کۆمەڵگاکەیان بەجێدەهێڵن (بۆ نموونە، شێرکۆ بێکەس و کاریگەریی لەسەر شیعری هاوچەرخی کوردیی).
* شیعرنووس: زیاتر پابەندی فۆرم و ستایلە باوەکان دەبێت. ڕەنگە لە نووسیندا زۆر لێهاتوو بێت، بەڵام بە دەگمەن کاریگەرییەکی گەورە و درێژخایەنی دەبێت یان شێوازێکی نوێ دادەهێنێت.
٣. پەیوەندی لەگەڵ خوێنەر:
* شاعیر: هەوڵدەدات پەیوەندییەکی هزری و سۆزداری قووڵ لەگەڵ خوێنەر دروست بکات. شیعرەکانی وا لە خوێنەر دەکەن بیر بکاتەوە، هەستەکانی بجوڵێن و لە گۆشەنیگایەکی نوێوە سەیری دنیا بکەن.
* شیعرنووس: لەوانەیە ئامانجەکەی تەنها گەیاندنی بیرۆکەیەک یان چێژێکی کاتی بێت بە خوێنەر، بەبێ ئەوەی هەوڵی دروستکردنی پەیوەندییەکی قووڵ بدات.
٤. بەردەوامی و گەشەکردن:
* شاعیر: بەردەوام لە گەشەکردنی ئەزموونی شیعریی خۆیدایە. لەگەڵ تێپەڕبوونی کات و زیادبوونی ئەزموونی ژیانی، شیعرەکانیشی قووڵتر و پێگەیشتووتر دەبن. ئەگەر سەیری بەرهەمی شاعیرێکی گەورە بکەیت لە سەرەتاوە تا کۆتایی، گەشەکردنێکی ڕوون دەبینیت.
* شیعرنووس: لەوانەیە ئاستی نووسینی بۆ ماوەیەکی زۆر وەک خۆی بمێنێتەوە و گەشەیەکی بەرچاوی تێدا بەدیناکرێت، چونکە بە شێوەیەکی پچڕ پچڕ و لاوەکی دەینووسێت.
بەکورتی، دەتوانین بڵێین جیاوازییەکە لە نێوان “بوون” و “کردن” دایە. شاعیر “هەیە” و شیعر بەشێکە لە بوونی، بەڵام شیعرنووس تەنها شیعر “دروست دەکات” یان دەینووسێت.
لەم دیدگەیەوە هەڵگری ناسناوی شاعیر، هێندە ئاسان نییە، کە زۆرینەمان بۆی دەچین، لەلایەکی دیکە هەموو شاعیرێکیش نابێتە شاعیرێکی سەرکەوتوو، چونکە بوون بە شاعیرێکی سەرکەوتوو تەنها بەهرەی نووسین نییە، بەڵکوو کۆمەڵێک مەرج و لێهاتوویی دیکەی پێویستە. گرنگترین مەرجەکانیش ئەمانەن:
یەکەم: مەرجە کەسی و ناوەکییەکان:
1. بەهرەی سروشتی (Talent): هەبوونی هەستێکی ناسک و توانای یاریکردن بە وشەکان وەک خاڵێکی سەرەتایی زۆر گرنگە. ئەمە ئەو بنچینەیەیە، کە ئەزموونەکانی دیکەی لەسەر بونیاد دەنرێت.
2. هەستیاریی بەرز (High Sensitivity): شاعیر دەبێت توانای هەستکردنی بە وردەکارییەکانی ژیان، سروشت، و هەستی مرۆڤەکانی هەبێت، کە خەڵکی ئاسایی بە ئاسانی هەستی پێناکەن. دەبێت گوێی لە “دەنگی بێدەنگی” بێت و جوانی لە “شتی سادە”دا ببینێت.
3. خەیاڵی فراوان (Rich Imagination): توانای دروستکردنی وێنەی شیعریی نوێ و بەهێز، و بەستنەوەی شتە لێک دوورەکان پێکەوە. خەیاڵ ئەو ئامرازەیە، کە ڕاستی دەگۆڕێت بۆ هونەر.
4. ئارەزوو و خۆشەویستی بۆ شیعر (Passion): دەبێت حەزێکی قووڵی بۆ شیعر و نووسین هەبێت. ئەم ئارەزووە وەک سووتەمەنی وایە، کە لە کاتە سەختەکاندا و لە کاتی بێ ئیلهامیدا هانی دەدات بەردەوام بێت.
دووەم: مەرجە هزریی و ڕۆشنبیرییەکان:
1. خوێندنەوەی بەردەوام (Continuous Reading): شاعیری سەرکەوتوو دەبێت خوێنەرێکی جددی بێت. پێویستە بەرهەمی شاعیرانی پێش خۆی و هاوچەرخی خۆی (چ ناوخۆیی و چ جیهانی) بخوێنێتەوە. ئەمە یارمەتی دەدات بۆ فراوانکردنی دید و ئاشنابوون بە تەکنیک و شێواز و فۆرمی جیاواز.
2. ڕۆشنبیریی گشتی (General Knowledge): تەنها خوێندنەوەی شیعر بەس نییە. ئاگاداربوون لە مێژوو، فەلسەفە، زانست، هونەرەکانی تر و ڕووداوەکانی کۆمەڵگا، قووڵایی بە شیعرەکان دەبەخشێت و وای لێدەکات تەنها گوزارشتێکی سادەی هەستەکان نەبێت.
3. شارەزایی لە زمان (Mastery of Language): شاعیر دەبێت بە تەواوی بەسەر ئەو زمانەدا زاڵ بێت، کە پێی دەنووسێت. دەبێت سامانێکی زۆری وشە، شارەزایی لە ڕێزمان، و توانای بەکارهێنانی وشەکان بە شێوازی نوێ و داهێنەرانەی هەبێت.
سێیەم: مەرجە کرداری و پراکتیکییەکان:
1. ڕاهێنانی بەردەوام (Consistent Practice): نووسین وەک هەر کارامەییەکی تر پێویستی بە ڕاهێنان هەیە. شاعیر دەبێت بەردەوام بنووسێت، تەنانەت ئەگەر هەستیشی کرد ئەوەی دەینووسێت باش نییە. نووسینی بەردەوام هزریی داهێنان بەهێز دەکات.
2. بوێری لە داهێنان و تاقیکردنەوە (Courage to Innovate): شاعیری سەرکەوتوو لەوە ناترسێت، کە یاسا و ڕێچکە باوەکان بشکێنێت. هەمیشە بەدوای دۆزینەوەی دەنگ و شێوازی تایبەت بە خۆیدا دەگەڕێت.
3. پەیوەندی لەگەڵ ژیانی ڕاستەقینە (Connection to Real Life): شیعری سەرکەوتوو لە بۆشاییدا دروست نابێت. دەبێت ڕەگ و ڕیشەی لە ئەزموونە کەسییەکان و ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی دەوروبەریدا بێت. شاعیر دەبێت چاودێرێکی وردی ژیان بێت.
4. پشوودرێژی و خۆڕاگری (Patience and Resilience): ڕەنگە ساڵانێکی زۆر بخایەنێت تا شاعیرێک دەنگی خۆی دەدۆزێتەوە و لەلایەن خوێنەرانەوە پێشوازی لێ دەکرێت. بۆیە پشوودرێژی و باوەڕبوون بە کارەکەی زۆر گرنگە.
بیرمان نەچێت، (ئەحمەد هەردی) بە نزیکەی ۱٦ شیعر لە دیوانێکی ۳ لاپەڕەیی و (محەمەد عومەر عوسمان/ ژەنەڕاڵی پایز)، بە نزیک ٢٠ پارچە شیعر و نامیلکەیەکی ٥٠ لاپەڕەیی، وایانکرد هەموو کورد بیانناسێت و شانازییان پێوە بکات، ئەمەیش ئەنجامی شیعرییەتی زمانە شیعرییەکەیانە و هەر یەکێکیش شێواز و تایبەتمەندی خۆیان هەیە، کەچی لای خۆمان هەیە نزیکەی ۲ بەرگی دیوانی ١٠٠٠لاپەڕەیی هەیە و تاقە دەقێکیشی بە شیعر ناچێت، کەچی لێرە و لەوێ شانازی بە باڵا و سەفتە کتێبەکانی دەکات و پاشناوی شاعیری داوەتە دوای خۆی!
بە کورتی، بوون بە شاعیر تێکەڵەیەکە لە بەهرەی خودایی، کاری بەردەوام، خوێندنەوەی قووڵ، و بوێری لە گوزارشتکردن.
١٠/ ١٠/ ٢٠٢٥
