ڕێباز محەمەد جەزا
نووسەر، سلێمانی
…………………
خویندنەوەی ڕۆمانی تابوتی پەیمانی خودا لەنووسینی ڕۆماننووس سەڵاح جەلال پێویستی بە لەسەر وەستان و تێرامانی قووڵ هەیە. چونکە مانۆڕکردن لە زمانی کوردیدا بەمانای “حەرەکەت” یان “جولَە”کردن دێت . ئەم وشەیە لە زمانە ئەوروپییەکانەوە هاتووەتە ناو زمانی کوردییەوە..دەتوانین مانۆڕکردن بە چەندین واتا لێک بدەینەوە، لەوانە: لە بواری سەربازی و جوڵەی هێز و سوپا، یان گۆڕینی شوێن و پێگەی سەربازەکان و ڕاهێنانیان لە بواری گشتیدا؛ یان هەر جۆرە جوڵەیەک کە گۆڕانکاری لە شوێن یان دۆخی کارکردن دروست بکات بە شێوەیەکی دیاریکراو بۆ گەیشتن بە ئامانجێک. وەک:جوڵەی یاریزان لە یارییەکاندا، هەروەها تەکنیک، یان شێواز لە یاریکردندا.
زاراوەی مانۆڕ جۆرە نمایشێکە بەپێی پەرێزو مامەڵەکردنەکان دەگۆڕێت و گۆڕانکارییان بەسەردا دێت. لەبەر ئەوەی ” مانۆڕکردن بریتییە لە حەرەکەتی ئاراستەدار و پلانداڕێژراو کە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو ئەنجامدەدرێت” (Johnson, 2018).لە بوارە جیاوازەکاندا. مانۆڕکردن لەئەدەبدا بەگشتی و لەڕۆماندا بەتایبەتی چییە؟ مەبەستمان لەم زاراوەیە چییە؟(ڕۆمانی تابوتی پەیمانی خودا) چۆن مامەڵە لەگەڵ پرۆسەکە دەکات؟
مانۆڕی ئەدەبی یان مانۆڕ لە ڕۆماندا هەڵگری دوو ڕەهەندی سەرەکییە. یەکەمیان پێی دەوترێت ڕەهەندی ناوەوەی مانۆڕ، ئەوەی دیکەیان فۆڕم و شێواز و تەکنیکی مانۆڕەکەیە. واتە ڕۆمانی هاوچەرخ جگە لەوەی دەسەڵاتی نووسین و لایەنی هونەری نمایش دەکات، دیناوی خۆی دەکات لەڕێی تەکنیک و فۆڕم و شێواز و زمانی تایبەتی خۆی .
دیناوی ڕەهەندەکانی مانۆڕ لەڕۆماندا
لە ڕەهەندی یەکەمی ڕۆماندا: کە مانۆڕی ناوەوەیە جۆرێکە لە (خۆ)پێشکەشکردنی دەسەڵاتی نووسین و ئاستی هونەری ڕۆمانەکە و نووسەر، کەلە ناواخنی زۆربەی ڕۆمانەکاندا هەیە و ڕوودەدات. لەهەمان کاتدا بەشێکیشە لە تەکنیکێکی گەیاندن لە ڕۆمان و چیرۆکدا و بەکاردێت بۆ دەرخستنی بیروڕا و هەستە ناوەکییەکانی دەق. هەروەها زۆرجار ئەم میکانیزمە بەکاردێت لەلایەن ڕۆماننووسەوە؛ بۆئەوەی وەرگر زیاتر بزانێت دەربارەی دەقەکە، بەتایبەتی ئەگەر نهێنی یان کێشەیەک لە دەقدا خۆی مەڵاس دابێت (…) بۆ ئەم مەبەستەش نووسەر چەندین تایبەتمەندی گرنگ پێڕەو دەکات لەوانە :
1 ئازادی لە دەرکەوتن: زۆرجار ئەم ڕەهەندە؛ لە دەقی ڕۆماندا بەبێ ڕاگەیاندنی پێشووی ڕۆماننووس دەردەکەوێت، چاوەڕوانی وەڵام یان کاردانەوەی دەربڕین ناکات، کەواتە سەربەخۆیە (الزمان، ٢٠٢٣) و پێویستە دەرکەوتنی ئازاد بێت .
٢ ڕاستەوخۆیی لە دەرخستنی بیروڕا: بۆنمونە، گەر دەستەواژەی “لەوێ نییە” وەک مونولۆگێکی ناوەکی وەربگرین، کە وەک کورتکردنەوە بۆ “کلیلەکە لەوێ نییە” (لودج،2023. ١٢٥) کەواتە نووسەر دەیەوێت زانیاری بدات بەوەرگر و خوێنەر لەو شتەی کەنییە. ئەرکی ئەم ڕەوانبێژییە نوێیە – دژ بەنووسینی ئاسایی و ناسراوەکان لە ئەدەبدا بەگشتی و لەڕۆماندا بە تایبەتی، کە دەست بە دامەزراندنی کراوە لە شەستەکانی سەدەی بیستەمەوە(علامات، ٢٠٢٠، 17). کەمەبەست لێی دەرکەوتنی بیر و هەست و سۆزی کەسایەتییەکانە (الزمان، ٢٠٢٣).
بێگومان ئەم ڕەهەندە بۆ دەرخستنی قووڵایی سایکۆلۆژیای دەقەکەیە لە پەیوەندیادا بەدروستکردنی پەیوەندی نزیکتر لە نێوان خوێنەر و ڕۆمان و ڕاستەوخۆ گەیاندنی هەست و بیروڕاکان و خستنە ڕووی ململانێ و کێشەی ناوەوە.
ڕەهەندی دووهەم: فۆڕم و پێشکەشکردنەکانی ڕۆمان
بۆ ئەوەی ڕۆمان تیشک بخاتە سەرچۆنێتی دەرکەوتنی مانۆڕ لەڕووی دەرەوەوە بۆ خوێنەر پێوستە لەهەناوی خۆیدا ئاوس ببێت بە تایبەتمەندییە نوێیەکانی ئیپۆک و زیرەکی دەستکرد و چۆنیتی خۆ بەیانکردن لەوانە :
1 تەکنیکەکانی دەرکەوتن: ڕیتمێکی خاو دەخاتە سەر گێڕانەوە، خوێنەر ماندوو دەکات (Academia.edu)پاڵنەرەکان و هەستەکانی کەسایەتییەک بە شێوەیەکی کاریگەر بگەیەنێتە خوێنەر (StudySmarter).
٢. نموونەی پراکتیک : پشکنینی گیرفانی دواوەی لەبەردەم دەرگای سەرەکیدا (MasterClass)
3. کاریگەری لەسەر خوێنەر: دروستکردنی پەیوەندیی نزیک و تێگەیشتنی قووڵتر بۆ کەسایەتییەکان و هاوبەشی پێکردنی ئەزموونی ناوەوە. کارلەسەر پرۆسەی مانۆڕی ناو دەقی ڕۆمان کراوە .
دیناوکردنی مانۆڕ لە(ڕۆمانی تابوتی پەیمانی خودا)دا
رۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا” لە نووسینی ڕۆمانووس “سەڵاح جەلال” و رۆمانێکی ناوازەی کوردییە کە لە ساڵی 2025 چاپ کراوە. ئەم رۆمانە بە شێوەیەکی تایبەتی و فەلسەفی دەربارەی بابەتەکانی فەلسەفەی مەرگ نوسراوە. ئەم ڕۆمانە گفتوگۆیەکی ورد و ڕوونە لەسەر بابەتی مەرگ و ژیان؛ مەرگ وەک نهێنی ئاڵۆز و مەتەلێکی تایبەتی بەرانبەر ژیان و جیاواز. بە شیوەیەکی سەردەمی و فەلسەفی.رۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا” تێکەڵکردنی ژانرە جیاوازەکانە لە گۆشەی نیگای جیاوازەوە. هەروەها نووسەر هەوڵیداوە ژانری نوێ و هاوچەرخ لە رۆماندا پێشکەش بکات.
ئەم رۆمانە لەگەڵ خۆیدا ڕووبەڕووی دوو ڕەهەند و دوو ڕووبەری قوڵ و گرنگمان دەکاتەوە لەوانە : لەڕەهەندی یەکەمیدا : کە ڕەهەندێکی ناوەکییە و پەیوەستە بە هونەری نووسین خۆیەوە بە شێوەیەکی تەکنیکی و نوێ نووسراوە و بە فەلسەفەی مەرگ و ژیان و تێۆرەکان پەیوەندیدارە. ڕۆمانی تابوتی پەیمانی خودا بەشێوەیەکی نوێ و خەیاڵی باس دەکرێت کە ئەم تابوتە نیشان دەدات. رۆمانەکە پرسێکی ژوور ئەنسرۆپۆلۆجی تایبەت بە دووالیزمی مەرگ و ژیان هەیە و بە فەلسەفەی مەرگەوە بەشدار دەبێت لە بەرجەستەکردنەوە و گۆڕانکاری تەنانەت لە کات و شوێن. ڕۆمانەکەدا هەوڵدەدات چاوەڕوانیەکی نوێ بەبابەتی مەرگ دابنێت کە ویستویەیەتی تەکنەلۆژیا و زەوی و پەیوەندی گروپی وکۆمەڵەیی لەسەر فەلسەفەی ژیان و مەرگ ببات بۆ ئاستێکی باڵاتر. لەورۆمانەدا جیهانيَکی فانتازی و فکریبەند بۆ ئەرکەکان و پەیوەندی کۆمەڵایەتی داھاتوو بەوردی دامەزراوە. هەروەها لەناو سێ گۆشەی بەرمودا و سەرکردە زلهێزەکاندا کە کۆنترۆڵی جهانی بەردەستیان دەکەن، قوربانیان بە شێوەیەکی ڕەسمی دەبرێن و دروستکردنی مانۆڕکردن و دیناوکردنی لە ناو رۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا”دا بە شێوەیەکی تایبەتی هەستی باڵابوونی فەلسەفەی ژیان و مەرگ و پەیوەندیدانیان بە جیهانی تەکنەلۆژیا و نەتەوەوە بەپێی ئەم رۆمانە باسی کراوە.
لەڕەهەندی دووهەمیدا : دیناوکردنی مانۆڕەکانی زیرەکی دەستکرد لە(ڕۆمانی تابوتی پەیمانی خودا)دا؛ ئەم رۆمانە بە شێوازی تەکنیکی سینەما نووسراوە و بەفەلسەفەی مەرگ بەشی گرنگي گرتووە. نووسەر لە ڕۆمانەکەدا هەوڵی دەدات تا فەلسەفەی مەرگ و ژیان بەشێوەیەکی نويَ و تایبەتی بەرز بکات. داستانەکە لە سێ گۆشەیەکی ناوازە بەرامبەر دەسەڵات و کارەساتەکان و ڕەزامەندی تەکنەلۆجیا دەچێت. لە رۆمانەکەدا بەرەنگاربوونەوەی مەرگ و ژیان بە گشتیيە بە شێوەیەکی ئەنسرۆپۆلۆجی بەرز دەکرێت و دەبینرێت، کە مەرگ بەپلەی یەکەم بۆ هەموو بونەوەرێک وەکوو کەسيَکی سەرەتا و ناخراوە بەناوی جیهانەوە و خەیاڵەکانیش دژ بە چارەسەر و ناڕازایەتی مێشکی مرۆڤ دەبێت.ڕۆمان لە بەرگایی جیهانی تەکنەلۆژیا و تایبەتمەندیەکانی بەرواری نووسەرایی و دیالوگ و فەلسەفەی نوێ بە شێوەیەکی قورس و تەکنیکی تایبەتی نووسراوە، کە خۆی قورسە و زۆر لەشیوازەکان دەکات. رۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا” تێکەڵکردنی ژانرە چەند گۆشەیيەکانە و نووسەرهەوڵیداوە تا رۆمانی هاوچەخ پێشکەش بکات. دروستکردنی مانۆڕکردن و دیناوکردنی لە ناو رۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا”دا بە شێوەیەکی تایبەتی هەست و بەرزبوونی فەلسەفەی ژیان و مەرگ و پەیوەندیدانیان بە جیهانی تەکنەلۆژیا و نەتەوەیی بەپێی ئەم رۆمانە باسی کراوە. بە گشتی، ئەم رۆمانە هەوڵدەدات دەروونی ژیان و مەرگ و جەستەکردنی ئەمانە لەناو کۆنفلەکت و پڕۆسەی پەیوەندی مێژوويی و ئەنسرۆپۆلۆجی نوێ، بە شێوەیەکی بەرز و تایبەتی هێڵی گۆڕانکاری جۆرو داهاتووی زەوی و تەکنەلۆژیا لەناو ئەدەبی کوردی دامەزرابێت.
ڕۆمانی “تابوتی پەیمانی خودا” دیناوکردن و باسکردنی کێشە ژیانیيە کۆمەڵایەتی و سیاسی و تەکنۆلۆژییەکانە، جۆری ئەم رۆمانە بە شکلێکی تایبەتی نوێ و نووسینی ئەدەبی کوردی مۆدێرنە، هەروەها بە زمانێکی زۆر ڕوون و سەرنجڕاکێش دەنووسرێت، بەتایبەتی، شوێن و ڕووداوەکانی جیهان کە بەرگی زانست و تایبەتمەندی تایبەتی لە زانستی نەشتەرگەری و فەلسەفەدا هەیە.
سەرچاوەکان
یەکەم / کتێب
آ. بەزمانی کوردی : 1- جەلال ، سەڵاح : تابوتی پەیمانی خودا ، چاپخانەی نەجات ، چاپی دووهەم 2025، سلێمانی
ب. بەزمانی عەرەبی 2- ديفيد لودج ، الفن الروائي ، صدرت هذه النسخة عن مؤسسة هنداوي عام ٢٠٢٣.
ج. بەزمانی ئینگلیزی 3- (Goal-oriented):Johnson, M. (2018). Strategic Movement Theory
دووهەم/ گۆڤار و ڕۆژنامەکان
4- الزمان. (٢٠٢٣). المونولوج الداخلي في رواية أرصفة وجدران. لە https://www.azzaman.com/المونولوج-الداخلي-في-رواية-أرصفة-وجدر/
5-مجلة علامات. (٢٠٢٠، ئابی ١٧). المونولوج الداخلي في “موسم الهجرة إلى الشمال”. لەhttps://www.alamat.bengrad.net/2020/08/17/المونولوج-الداخلي-في-موسم-الهجرة-إلى-ا/
سێهەم / سەرچاوەی ئەلکترۆنی
https://kerchtt.ru/ar/chto-takoe-monolog-v-6-
https://almadayinpost.com/13952.html7-
8-https://ar.thpanorama.com/articles/literatura/mon
10- https://kerchtt.ru/ar/chto-takoe-monolog-v-literature-chto-takoe-monolog-i-dialog/
