نووسینی: سەردار قادر
شاعير و ڕەخنەگر، سلێمانی
……………………………..
پیتەکانی عەرعەر و هەناسەی جاویدانی؛ دەروازەیەک بۆ پارادۆکسەکانی ڕۆژ هەڵەبجەیی
کورتە شیعر لە ئەدەبیاتی هاوچەرخی ژندا، تەنها کورتکردنەوەی ڕستەکان نییە، بەڵکو لوتکەی چڕکردنەوەی هاوار و کێشانی نەخشەی دەروونییە لە کەمترین چرکەساتی زەمەنیدا. لە ناو ئەم کایە ناسک و تەمومژاوییەدا، شیعرەکانی خاتوو ڕۆژ هەڵەبجەیی وەک گەشتێکی پڕ لە پارادۆکس (دژبەیەک) خۆیان نمایش دەکەن. پارادۆکس لای ئەو تەنها کەرەستەیەکی ڕەوانبێژی نییە، بەڵکو شێوازێکی قووڵی ژیانە؛ ئەو شوێنەیە کە تێیدا ژیان لە ناو جەرگەی مەرگدا دەپشکۆێت، و ئومێد لە ناو خۆڵەمێشی نائومێدیدا سەرهەڵدەداتەوە.
کاتێک ناونیشانی ئەم خوێندنەوەیە لەسەر “هەناسە ئەفسانەییەکان لە دەمی عەرعەردا” چڕ دەبێتەوە، ئێمە دەچینە ناو قووڵایی مێژوویەکی بریندار. “عەرعەر” لە ویژدانی کلتوری و نەتەوەیی ئێمەدا، تەنها جوگرافیایەکی وشک و بیابانی نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ سڕینەوە، دوورخستنەوە و ئەو دەمە بێبەزەییەی کە جەستە و خەونی مرۆڤەکانی ئێمەی قووت دا. بەڵام داهێنانی ڕۆژ هەڵەبجەیی ڕێک لەم خاڵەدا دەست پێدەکات: ئەو ناهێڵێت عەرعەر ببێتە دوا وێستگەی بێدەنگی، بەڵکو لە دەمی ئەو بیابانە وشک و پڕ لە مەرگەوە، “هەناسەی ئەفسانەیی” و زیندووی شیعر دەردەکێشێت. خەیاڵی ئەو، هاوسەنگییەکی غەمگین لە نێوان جوانیی سروشتی ژن کاتێک غەرقی خەمە، و ساردیی ئەو جیهانە دەرەکییەی کە دەورەی داوە دروست دەکات. ئەم گەشتە ڕەخنەییە، هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی ئەو درزە ناسکانەی کە شاعیر لە ڕێگەیانەوە هاوسەنگیی نێوان ئازارە گەورەکان و پاڵنەرە هێمنەکانی ناوەوەی مرۆڤ دەپارێزێت.
ئه‌وه‌تا خاتوو ڕۆژ له‌ده‌سپێكی ئه‌م هه‌ناسه شیعرانه‌دا به‌ده‌م كه‌روێشكه‌ی خه‌یاڵه‌وه ده‌ڵێت
هەموو جارێک خوێندنی کەڵەشێر،
شەو بەتاڵ ناکاتەوە..
نا ئەوە شەوە کاڵ دەبێتەوە،
بە فرمێسکی مۆمێک !
شاعیر لەم چوار دێڕە سەرەتاییەدا دژایەتیی خۆی بۆ واقیعی باو ڕادەگەیەنێت. لە کلتوری ئێمەدا، خوێندنی کەڵەشێر هێمای کۆتاییهاتنی شەوە، بەڵام لای “ڕۆژ” وا نییە؛ ئەو پێی وایە دیاردە دەنگی و ڕووکەشەکان ناتوانن تاریکیی قووڵی ناخی مرۆڤ یان واقیع ڕاوو بنێن. ئەو کاتێک دەڵێت “نا…”، لادانێکی وێنەیی دروست دەکات. لە ڕوانگەی ئەوەوە، ئەوەی شەو لادەبات بڕیارە گەورەکان نین، بەڵکو “فرمێسکی مۆمێک”ە؛ مۆم لێرەدا هێمای قوربانیدانی بێدەنگ، سووتان و ڕۆحی ناسکی شاعیر خۆیەتی. گۆڕانی شەو بۆ ڕۆژ بە هۆی فرمێسکەوە، لوتکەی هاوسۆزیی نێوان سروشت و ڕۆحی شاعیرانەیە ،.
خاتوو ڕۆژ لێره‌دا به‌ده‌م ڕوانینێكی ئه‌فسوناویه‌وه ده‌ڵێت
بڕێک جار جریوەی پاسارییەکان،
دڵی ڕەشەبا هێواش دەکەنەوە..
نا ئەوە شنەبایە بۆتە
پشتوێنی کەمەری تا خاو بێتەوە !
لێرەشدا، پارادۆکس و بەرەنگاربوونەوەی نێوان هێزەکان دەبینین. “جریوەی پاساری” هێمای بێدەسەڵاتی، کەمی و جوانییە، لە بەرامبەردا “ڕەشەبا” هێمای تووڕەیی، هێز و تێکدانە. شاعیر دەیەوێت بڵێت جوانی و دەنگە ناسکەکان دەتوانن هێزی توندوتیژی هێواش بکەنەوە. بەڵام کاتێک دەڵێت “نا ئەوە شنەبایە…”، وێنەیەکى سوریالی یەکجار سەرسوڕهێنەر دەخوڵقێنێت؛ شنەبا (کە خۆی لە سروشتدا لە ڕەشەبا نەرمترە) دەبێتە “پشتوێنێکی کەمەر” بۆ ڕەشەبا توندەکە. ئەمە کێشانی وێنەیەکە کە تێیدا سروشت جلوبەرگی کوردی دەپۆشێت (پشتوێن)، و لە ڕێگەی ئەو پشتوێنەوە دەیەوێت خاو بێتەوە و ئارام بگرێت. ئەمە لادانێکی جاویدانییە لە مانا
شاعیرلێره‌دا به‌هه‌ستێكی ناسكه‌وه فه‌رمان به‌پێنووسه‌كه‌ی ده‌كات و ده‌نوسێ
دارەکان لە پیرییا ڕەوەو مردن دەچن،
نائه‌وه گۆچانەکانی دەستیانن
لەسەر مێزی دانووستانا
واژۆی مەرگ دەکەن !
ئەم کۆپڵەیە یەکێکە لە قووڵترین و سیاسیترین وێنەکانی تەواوی شیعرەکە. دارەکان لە ئەدەبیاتدا هێمای ژیان، سەوزایی و خۆڕاگرین. کاتێک پیر دەبن، بە پێی یاسای سروشت بەرەو مردن دەچن. بەڵام شاعیر ئەم یاسا سروشتییە کورت دەکاتەوە بۆ یاسایەکی مرۆیی و دەستکرد. ئەو دەڵێت دارەکان بە مردنی سروشتی نامرن، بەڵکو “گۆچانەکانی دەستیان” (کە لە جەستەی دارەکان خۆیان دروست کراوە) لەسەر “مێزی دانوستان” واژۆی مەرگیان دەکەن! ئەمە نیشاندانی کارەساتێکی گەورەیە: مرۆڤەکان (یان سەرکردەکان) لە ڕێگەی دانوستان و مێزە سیاسییەکانەوە، بەو چەکە و بەو هێزەی کە لە ناو جەستەی نیشتمان خۆیەوە دەریانهێناوە (گۆچانەکە)، واژۆی وێرانکاری و مەرگی داهاتووی خۆیان دەکەن. وێنەی مێزی دانوستان لە ناو جیهانی دارەکاندا، لوتکەی هۆشیاریی سیاسی و مێژوویی شاعیر پیشان دەدات
بۆیه خاتوو ڕۆژ به‌هه‌ستێكی ناسكتره‌وه ده‌ڵێت.
بە کۆترەکان بڵێن ئەوەندە مەنیشنەوە،
نەوەک سەرچڵێک وێنەیان بچرکێنێ..
نا ئەوە چاوە مەستەکانی گەنمە،
دەستەمۆیان دەکات !
لەم کۆپڵەیەدا، ناونیشانی شیعرەکە (“چرکاندن”) مانا ڕاستەقینەکەی خۆی لە قاڵبێکی تەواو هونەریدا دەردەخات. شاعیر سەرەتا وەک هۆشدارییەک ڕوو دەکاتە کۆترەکان (کە هێمای ئاشتی, بێدەسەڵاتی و فڕینن) و پێیان دەڵێت لەسەر لقی دارەکان مەنیشنەوە، نەوەک سەرچڵێک وێنەتان بچرکێنێت (لێرەدا چرکاندن هێمایەکە بۆ ڕاوکردن، بەندکردنی ئازادی، یان چاودێریکردنی جوانی لە لایەن دەوروبەرەوە). بەڵام کتوپڕ بە لادانێکی سوریالیی ناوازە دەڵێت: “نا…”؛ ئەوەی کۆترەکان ڕادەکێشێت و وێنەیان دەگرێت مەترسیی سەرچڵەکان نییە، بەڵکو “چاوە مەستەکانی گەنمە” کە دەستەمۆیان دەکات! گەنم لێرەدا هێمای ژیان، بژێوی و بەخشندەییی خاکە. شاعیر وێنەی دەەنکە گەنمەکان وەک چاوی مەست دەکێشێت کە بە سیحر و جوانیی خۆیان، کۆترە ئازادەکان ناچار دەکەن نیشتنبجێ بن و خۆیان تەسلیمی عیشقی خاک بکەن.
دوباره شاعیر به‌فۆتۆی چاوه‌كانی وێنه‌ی دیمه‌نه‌كان ده‌گرێت و ده‌ڵێت
ڕووبارەکە لەشەودا ،
کراسی زەرد دەپۆشێت..
نا ئەوە شەوە مانگ
فێری مەلەوانی دەکات !
ئەم چوار دێڕە لوتکەی شاعیرانەی وێنەکێشانە بە تیشک و ڕووناکی. ڕووبار لە شەودا کاتێک تیشکی مانگی تێدا ڕەنگ دەداتەوە، وا دیارە کە “کراسێکی زەرد”ی پۆشیوە. شاعیر سەرەتا وەک وێنەیەکی ڕووکەش نیشانمان دەدات، بەڵام دەستبەجێ بە تەکنیکی “نا…” ئاستی وێنەکە دەباتە ناو فەزایەکی سوریالیی یەکجار قووڵتر: “نا ئەوە شەوە مانگ / فێری مەلەوانی دەکات!”. مانگ لێرەدا وەک کچێک یان مەلەوانێکی کارامە وێنا کراوە کە خۆی هەڵداوەتە ناو ئاوی ڕووبارەکەوە، و شەویش بووەتە مامۆستا یان فەزایەک کە ڕێگە بەم یارییە ئەویندارییە دەدات. تێکەڵبوونی تیشکی مانگ و شەپۆلی ئاوەکە، وەک جووڵەی مەلەوانی و سەما فەلسەفییەکەی سروشت وێنا کراوە کە چاوی خوێنەر تێر دەکات لە جوانی.
دیسان لێره‌دا شاعیرده‌بێ به‌تابلۆكێشێكی ده‌ست ڕه‌نگین و ده‌لێت
گوڵاڵە سوورەکان لە دەشتەکەدا،
بە دەنگی بەرز دەدوێن..
نا ئەوە قاقای بەهارە،
سڵاویان لێدەکات !
لەم کۆپڵەیەدا، شاعیر ژیانەوە و جوانیی سروشتی کوردستان وێنا دەکات، بەڵام بە زمانێکی پڕ لە دەنگ و کایەی مۆسیقی. گوڵاڵە سوورەکان (کە لە کلتوری ئێمەدا هەم هێمای بەهارن و هەم هێمای خوێنی شەهیدان) تەنها بێدەنگ نین لە دەشتەکەدا، بەڵکو “بە دەنگی بەرز دەدوێن”؛ واتە دەیانەوێت پەیامی خۆیان بە گوێی جیهاندا بدەن. پاشان بە لادانە ناسکەکەی دەڵێت: “نا ئەوە قاقای بەهارە…”؛ بەهار لێرەدا وەک مرۆڤێکی دڵخۆش و خاوەن دەسەڵات وێنا کراوە کە بە قاقایەکی بەرزەوە سڵاو لەم گوڵانە دەکات. ئەم وێنەیە لوتکەی گەشبینی و زیندوێتیی خاک پیشان دەدات کە سەرەڕای هەموو ئازارەکان، هێشتا دەتوانێت پێبکەنێت و پێشوازی لە ژیان بکاتەوە.
له‌كۆتایدا شاعیربه‌ده‌م سه‌فه‌رێكی ونبووه‌وه ڕاستیه تاڵه‌كه ده‌ته‌قێنته‌وه ده‌ڵێت
مێژوویەکی نەفرەت وتی/ لە چاوی
بیاباندا ئاسکەکانیان شاردەوە،
نا ئەوە شاڵاوی ئەنفال بوو،
دەمی عەرعەر قووتیدان !
لەم کۆپڵە کۆتایییەدا، شیعرەکە لە فەزای دڵخۆشیی بەهارەوە کتوپڕ دەکەوێتە ناو ڕەشڕەشیی تراژیدیایەکی نەتەوەیی. شاعیر چەمکی “مێژوویەکی نەفرەت” بەکاردێنێت بۆ ئەو مێژووە سەپێندراوەی کە پڕ بوو لە زوڵم دژ بە کورد. ئەم مێژووە چەواشەکارە دەیویست بڵێت: “ئاسکەکان لە چاوی بیاباندا شاردرانەوە” (لێرەدا ئاسک هێمای کچ و ژن و منداڵە بێتاوانەکانی کوردە، بیابانیش هێمای غەریبی و باشووری عێراقە)؛ واتە مێژووەکە دەیویست کارەساتەکە بشارێتەوە یان وەک سەفەر و ونبوونێکی ئاسایی پیشانی بدات.
بەڵام شاعیر بە توندترین و بڕاوەترین “نا…”ی شیعرەکە، ڕاستییە تاڵەکە دەتەقێنێتەوە و دەڵێت: “نا ئەوە شاڵاوی ئەنفال بوو / دەمی عەرعەر قووتیدان!”. لێرەدا بیابانی “عەرعەر” (کە گۆڕستانی بەکۆمەڵی لێقەوماوانی ئەنفال بوو) وەک دێوەزمە و حوشترێکی برسی وێنا کراوە کە خاوەنی “دەم”ە و جەستەی نازداری ئاسکەکانی کوردی قووتداوە. ئەم گۆڕانکارییە لە وێنەکەدا، هێزی ڕەخنەیی و هاواری شاعیر پیشان دەدات دژ بەو سڕینەوە مێژووییەی کە دژ بە گەلەکەمان کرا.
پاشکۆ: ناسنامەی فیکری و ڕێبازی ئەدەبیی دەقەکە
ئەم کورتە شیعرانەی شاعیر “ڕۆژ هەڵەبجەیی” لە ڕووی مێژووی ئەدەبییەوە بە تەواوی دەکەونە ناو “ڕێبازی سوریالیزم” و “قوتابخانەی نوێگەریی هاوچەرخی کوردی”.
بنەماکانی سوریالیزم: دەقەکە کار لەسەر تێکدانی لۆژیکی باوی واقیع دەکات. پەیوەندییە ناڕاستەوخۆکان (وەک توانەوەی چلوورە و مەرگی مرۆڤ، یان کراسی زەردی ڕووبار و مەلەوانیی مانگ) تەنها لە خەیاڵە سوریالییەکەی شاعیردا ڕوودەدەن. هەروەها “شەخساندن” یان گیانبەبەرداکردنی توخمەکانی وەک مۆم، ڕەشەبا و مێژوو، نیشانەی یاخیبوونی دەقەکەیە لە هێڵە واقیعییەکان.
تەکنیکی پارادۆکس و لادان: شاعیر بە لێهاتووییەوە وشەی (“نا…”) بەکاردێنێت بۆ تێکدانی چاوەڕوانیی باوی خوێنەر و ڕاکێشانی بەرەو کایەیەکی نوێ لە مانا. دژوازیی نێوان “قاقای بەهار” و “دەمی عەرعەر” نیشانەی هێزی کۆکردنەوەی جەمسەرە دژبەیەکەکانە لە قاڵبی کورتە شیعردا.
قوتابخانەی شیعری نوێ: دەقەکە پشت بە “مۆسیقای ناوەکی” و کێشانی وێنەی فۆتۆگرافی دەبەستێت، نەک سەروا و کێشی تەقلیدی. شێوازی دەربڕینی کارەساتی نەتەوەیی (ئەنفال) لێرەدا تەنها شینگێڕی نییە، بەڵکو بەکارهێنانی هێمای مێژوویی و فەلسەفییە بۆ زیندووڕاگرتنی حەسرەتەکانی مرۆڤی کورد.
دەقی “چرکاندن”ی ڕۆژ هەڵەبجەیی، ئەلبوومێکە لە هەناسە ئەفسانەییەکان کە لە سوتانی بێدەنگی مۆمێکەوە دەست پێدەکات و لە کۆتاییدا دەگاتە پاراستنی شوناسی ئاسکە ئەنفالکراوەکان لە بیابانەکانی عەرعەردا. دەقێکی یەکجار لێهاتووانە و پڕ لە ناسکی و هۆشیارییە
